2024/06/20

ཧུའུ་ཨི་མི་རིགས་ (Hui 回族)

ཐོག་མའི་འབྱུང་ཁུངས།

ཧུའུ་མི་རིགས་ནི་ (Hui 回族) རྒྱ་གར་ཨི་རན་འདྲེས་མ་དང་། པར་སིག་གི་རིགས། དེ་བཞིན་སོག་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབུས་ཨེ་ཤེ་ཡའི་ཡུལ་གྱར་བའི་རྒྱུད་པ་ཡིན། ཁོ་ཚོའི་ཕ་མེས་ཀྱི་རྒྱུད་པའི་མཆེད་ཁུངས་ངོ་མ་ནི་གཙོ་བོ་ཨེ་ཤ་ཡ་དབུས་དང་ཤར་མའི་རིགས་རྒྱུད་ཡིན་ཞིང་། དབུས་ཤར་གྱི་ཕ་མེས་འགའ་ཤས་ནི་ས་ཁུལ་དེར་ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་ཁྱབ་སྤེལ་གཏོང་མཁན་གྱི་ཨ་རབ་དང་པར་སིག་གི་ཚོ་ཁག་ལྟ་བུ་ལས་བྱུང་ཡོད། དུས་རབས་བར་མའི་སྐབས་རྒྱ་ནག་གི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཐང་དང་། སུང་། སོག་པོ་བཅས་ཀྱི་སྐབས་སུ་ཁ་ཆེ་དར་ཁྱབ་ཆེ་བའི་པར་སིག་དང་ཨེ་ཤ་ཡ་དབུས་མའི་ཡུལ་གྲུ་ཁག་ནས་ཕྱི་རྒྱལ་མི་འབོར་གནས་སྤོ་བྱས་པ་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད་་ལ། རྒྱལ་རྒྱུད་དེ་ཚོས་ས་ཁུལ་དེ་དག་ནས་ཡིན་པའི་ཁ་ཆེ་བའི་ཚོང་པ་ཚོར་དགའ་བསུ་ཞུས་པ་དང་དབུས་ཨེ་ཤེ་ཡའི་གཞུང་ཞབས་སུའང་བསྐོ་བཞག་བྱས་ཡོད། དེ་ནས་དུས་རབས་རྗེས་མར་ཡུལ་སྤོས་ནས་འོངས་པའི་མི་མང་དེ་དག་ག་ལེར་གཞིས་ཆགས་ཤིང་རྒྱ་སྐད་བཤད་དགོས་པ་སོགས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་བྱུང་སྟེ་མཐར་ཧུའུ་མི་རིགས་སུ་གྱུར།❶  ཁོང་ཚོ་རྒྱ་ནག་ཏུ་སླེབས་རྗེས་རྒྱ་ནག་གི་ཞིང་ཆེན་ཕལ་ཆེ་བར་གཞིས་ཆགས་པས་ཡུལ་ལུང་སོ་སོར་ཁྱད་པར་ཆེ། བར་སྐབས་རྒྱ་ནག་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་སྤེལ་མཁན་འོངས་སྐབས། དེ་ཚོས་ནི་ཧན་མི་རིགས་དང་ཧུའུ་མི་རིགས་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དེ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཆ་ནས་མ་གཏོགས་ཆེན་པོ་མཐོང་མེད་པར་གྲགས། དེ་ནས་དུས་རབས་བཅོ་བརྒྱད་པའི་རྗེས་སུ་ཀན་སུའུ་དང་ཧྲན་ཤིའི་ཁུལ་དུ་སླེབས་པའི་ནུབ་ཕྱོགས་པའི་ཆོས་སྤེལ་མཁན་ཚོས། ནུབ་བྱང་ཞིང་ཆེན་ཁག་གི་ཧུའུ་ཨེ་མི་རིགས་ནི་ཏུར་ཀི་དང་། ཧན། ཨ་རབ་མི་རིགས་བཅས་གསུམ་ལས་བྱུང་བའི་མི་རིགས་ཤིག་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད། 

རིགས་རྫས་ལ་དཔྱད་པ།

༢༠༠༤ ལོའི་ཞིབ་འཇུག་བྱས་འབྲས་སུ་ཧུའུ་ཨི་མི་རིགས་ཀྱི་ཕ་མེས་རྒྱུད་རྒྱུའི་བརྒྱ་ཆ་ ༦་༧ ནི་ཡུ་རེ་ཤི་ཡ་ནུབ་ཕྱོགས་ (West-Eurasian) ཀྱི་རིགས་རྒྱུད་དང། བརྒྱ་ཆ་ ༩༣་༣ ནི་ཡུ་རེ་ཤི་ཡ་ཤར་ཕྱོགས་ (East-Eurasian) ཀྱི་རིགས་རྒྱུད་ཡིན་པར་བཤད། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཆར་མི་རིགས་འདིའི་མི་འབོར་གྱི་སྐོར་ལ་གསལ་བཤད་བྱས་པ་ལྟར་ན། རིགས་མི་མཐུན་པའི་གཉེན་སྒྲིག་གི་ལམ་སྟེ། འདི་ཚོས་ཧན་མི་རིགས་ཀྱི་བུད་མེད་དང་གཉེན་སྒྲིག་བྱས་པ་ལས་མི་རིགས་འཕེལ་རྒྱས་སོང་བར་བཤད།❷ ཉིང་ཞ་དང་ཀུའེ་ཀྲོའུ་ (Ningxia and Guizhou) མི་རིགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་འབྲས་སུ་དེ་དག་ཡུ་རེ་ཤི་ཡའི་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་མི་རིགས་ལས་བྱུང་བའི་རིགས་རྫས་དཔང་རྟགས་ཆུང་ངུ་ཞིག་ལས་མ་རྙེད་པར་བཤད།❸ཀུའེ་ཀྲོའུ་ཡི་ཧུའུ་མི་རིགས་ཀྱི་རིགས་རྒྱུན་ཕྲ་རྫས་ (Y chromosomes) དབྱེ་ཞིབ་ལས། ཕ་མའི་རྒྱུད་པ་དབུས་སམ་བྱང་ཨེ་ཤེ་ཡའི་རིགས་རྒྱུད་ཡིན་པའི་ཚད་གཞི་མཐོན་པོ་བསྟན་ཡོད། དེ་ནི་སྐྱེས་པ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་མི་འབོར་གནས་སྤོ་བྱས་པ་ལས་གྲུབ་པ་དང་། དེ་དག་ཕལ་ཆེར་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་ལམ་བརྒྱུད་ནས་ཡོང་བ་ཡིན་སྲིད་ལ། དེའི་རྗེས་སུ་རྒྱ་མི་དང་མཉམ་བསྲེས་ཤུགས་ཆེན་བྱས་པ་ལས་གྲུབ་པ་ཞིག་ཡིན་❹ཚུལ་སོགས་ཞིབ་པར་བཤད་འདུག

གཞུང་འབྲེལ་གྱི་ཐོག་ནས་བཤད།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༩ ལོར་རྒྱ་ནག་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲིད་གཞུང་གསར་འཛུགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ནས་ཁ་ཆེའི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་བཅུའི་གྲས་ཀྱི་ཧུའུ་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་འདི་རྒྱ་གཞུང་གིས་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་ཡོད་ལ།❺ དེང་སང་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་ཧུའུ་མི་རིགས་ནི་ཆོས་ལུགས་ཁས་ལེན་པའི་རིགས་ཡིན་པ་དང་། དེའི་ནང་དུ་ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་ཁས་མི་ལེན་པའི་ཧུའུ་མི་རིགས་ཀྱི་མེས་པོ་ཡོད་པ་རྣམས་ཀྱང་ཚུད་ཡོད་པར་བཤད་ཡོད། ❻ 



❶  Lipman 1997, p. 210.
❷ Yao, Y. G.; Kong, Q. P.; Wang, C. Y.; Zhu, C. L.; Zhang, Y. P. (2004). “Different matrilineal contributions to genetic structure of ethnic groups in the silk road region in china”. Molecular Biology and Evolution. 21 (12): 2265–80. doi:10.1093/molbev/msh238. PMID 15317881.
❸ Zhou, Boyan; Wen, Shaoqing; Sun, Huilin; Zhang, Hong; Shi, Ruiming (2020). "Genetic affinity between Ningxia Hui and eastern Asian populations revealed by a set of InDel loci". Royal Society Open Science. 7 (1): 190358. Bibcode:2020RSOS....790358Z. doi:10.1098/rsos.190358. PMC 7029925. PMID 32218926.
❹ Wang, Qiyan; Zhao, Jing; Ren, Zheng; Sun, Jin; He, Guanglin; Guo, Jianxin; Zhang, Hongling; Ji, Jingyan; Liu, Yubo; Yang, Meiqing; Yang, Xiaomin (2021). "Male-Dominated Migration and Massive Assimilation of Indigenous East Asians in the Formation of Muslim Hui People in Southwest China". Frontiers in Genetics. 11: 618614. doi:10.3389/fgene.2020.618614. ISSN 1664-8021. PMC 7834311. PMID 33505437.

❺ Lipman 1997, pp. xxii–xxiii.
❻ Gillette 2000, p. 12–13.

2024/06/16

ཀུ་ཝཻ་ཏི་ (Kuwait) རུ་རྒྱ་གར་བ་ཞེ་ལྔ་མེས་ཚིག་པ།

རྒྱ་གར་གྱིས་ཀུ་ཝཻ་ཏི་ (Kuwait) ནས་ལས་མི་བཞི་བཅུ་ཞེ་ལྔའི་ཕུང་པོ་ཕྱིར་ཁྱེར་ཡོང་བ། རྒྱ་གར་གནམ་དམག་སྡེ་ཚན་གྱི་གནམ་གྲུ་ཞིག་གིས་ཀུ་ཝཻ་ཏི་ནས་མེ་སྐྱོན་གྱིས་ཤི་བའི་རྒྱ་གར་ལས་བཟོ་པ་བཞི་བཅུ་ཞེ་ལྔའི་ཕུང་པོ་ཕྱིར་ཁྱེར་ཡོད་པ་རེད། དོན་རྐྱེན་དེ་ནི་རེས་གཟའ་ལྷག་པའི་ཉིན་རྒྱ་གར་གྱི་ལས་བཟོ་པ་ཆིག་སྟོང་བདུན་བརྒྱ་བདུན་ཅུ་དོན་དྲུག་སྡོད་སའི་མངྒ་ཧྥི་ (Mangaf) གྲོང་ཁྱེར་གྱི་སྡོད་ཁང་ཞིག་ཏུ་བྱུང་ཡོད་པ་རེད། 
    ཀུ་ཝཻ་ཏིའི་འགོ་ཁྲིད་ནས་མེ་སྐྱོན་དེའི་ཁྲོད་རྒྱ་གར་ནས་ཡིན་པའི་མི་བཞི་བཅུ་ཞེ་ལྔ་དང་། ཧྥི་ལི་ཕིན་རྒྱལ་ཁབ་ནས་ཡིན་པའི་མི་གསུམ་བཅས་ཁྱོན་མི་ལྔ་བཅུ་ལྷག་ལ་ཤི་སྐྱོན་བྱུང་ཡོད་པ་རེད་ཅེས་དང་། དེ་ཚོའི་ཁྲོད་ནས་ཕུང་པོ་གཉིས་ད་དུང་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཐུབ་མེད་པ་དང་། མེ་སྐྱོན་ཕོག་པའི་མི་བཅུ་ཕྲག་ཁ་ཤས་དེ་དག་ལས་མང་ཤོས་རྒྱ་གར་བ་ཡིན་ཚུལ་བཤད་ཡོད་པ་རེད། 
    སྤྱིར་ཀུ་ཝཻ་ཏིའི་མི་འབོར་གྱི་གསུམ་ཆ་གཉིས་ནི་ཕྱི་རྒྱལ་ནས་ཡོངས་བའི་ལས་མི་དག་ཡིན་ཞིང་། རྒྱལ་ཁབ་འདི་གནས་སྤོ་བྱེད་པ་སོགས་ནང་ཁུལ་གྱི་ལས་ཀ་མང་པོ་ཞིག་ཡུལ་གཞན་ནས་འོངས་བའི་ལས་མི་ལ་ཤུགས་ཆེན་བརྟེན་ཡོད་པ་དང། དམིགས་བསལ་དུ་ཁང་པ་འཛུགས་སྐྲུན་དང་ཁྱིམ་ཚང་ལས་རིགས་སོགས་ནི་ཕྱི་མི་བཟོ་པ་རྣམས་ལ་ཤུགས་ཆེན་བརྟེན་ཡོད་པ་དང། ཡང་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་སྲུང་སྐྱོབ་ཚོགས་པས་ཁོ་ཚོའི་འཚོ་བའི་གནས་སྟངས་ལ་སེམས་ཁྲལ་རྒྱུན་མར་བྱེད་བཞིན་ཡོད་ཅེས་བཤད་ཡོད་པ་རེད། 
    དོན་རྐྱེན་འདི་བྱུང་རྗེས་རྒྱ་གར་གྱི་བློན་ཆེན་ཀིརྟི་ཝར་དྷན་སིཾ་ལགས་ (Kirti Vardhan Singh) ཀྱིས་ཀུ་ཝཻ་ཏི་ལ་བསྐྱོད་དེ་གནོད་འཚེ་ཕོག་ཡུལ་གྱི་མི་དེ་ཚོ་སུ་དང་སུ་ཡིན་པ་ངོ་ཐག་གཅོད་པར་རྒྱུད་རྒྱུའི་ (DNA) བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཡོད་སྐོར་བཤད།
    ཡང་ཁོང་གིས་ལྟར་ན། ལས་མི་ཤི་བའི་ཁྲོད་ནས་མི་གྲངས་ཉི་ཤུ་རྩ་གསུམ་ནི་ཀེ་ར་ལའི་མངའ་སྡེ་ནས་ཡིན་པ་དང་། བདུན་ཏ་མཱིལ་ན་དུ། གཞན་ཨནྡྲ་པྲ་དེ་ཤི། ཨུཏྟྲ་པྲ་དེ་ཤི་ནས་གསུམ་རེ་དང་། ཨོ་ཌི་ཤ་ཡ་ནས་གཉིས། བྷི་ཧར་དང་། པན་ཇབ། ཀར་ན་ཊ་ཀ མ་ཧ་ར་ཤི་ཏྲ། ནུབ་བྷང་ག ཇར་ཁཎྜ། ཧར་ཡ་ན་བཅས་ནས་རེ་རེ་བཅས་ཤི་སྐྱོན་བྱུང་ཡོད་པ་རེད། ཡང་སྐུ་ཞབས་སིཾ་ལགས་ཀྱིས། “རྒྱ་གར་གཞུང་གིས་ཕུང་པོ་ཕྱིར་ལེན་ཆེད་དམིགས་བསལ་གནམ་གྲུ་ཞིག་བཀོད་སྒྲིག་བྱས་ཡོད་”ཅེས་གསུངས།
    གནམ་གྲུ་དེ་རེས་གཟའ་པ་སངས་ཀྱི་ཞོགས་པ་ཀེ་ར་ལའི་གྲོང་ཁྱེར་ཀོ་ཆི་རུ་བབས་པ་དང་། དེ་ནས་རྒྱ་གར་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་མངའ་སྡེ་ཁག་གི་ལས་མི་རྣམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་གཞུང་ལ་སྤྲད་རིམ་བཞིན་མུ་མཐུད་ལྡི་ལིར་འབྱོར། སྐབས་དེར་ཀེ་ར་ལའི་སྲིད་བློན་པི་ན་རཱ་ཡེ་ཝི་ཇཱན་ (Pinarayi Vijayan) དང་། མངའ་སྡེའི་ཁྲིམས་བཟོ་བ་རྣམས་གནམ་ཐང་དུ་སྐུ་ཕུང་རྣམས་བསུ་བར་བཅར་ཏེ་གུས་འདུད་ཞུས་ཡོད་པ་རེད།
སྐུ་ཞབས་ཝི་ཇ་ཡན་གྱིས་གནས་ཚུལ་འདི་ང་ཚོའི་རྒྱལ་ཁབ་ལ་ཆག་སྒོ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། ཀེ་ར་ལའི་ལས་མི་རྣམས་ང་ཚོའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲོག་རྩ་ཡིན་པ་དང། ད་ལན་ཀུ་ཝེ་ཏིའི་མེ་སྐྱོན་དེས་ང་ཚོའི་སྤྱི་ཚོགས་ལ་ཆག་སྒོ་ཆེ་ཤོས་དེ་བྱུང་བ་དང་། མེ་སྐྱོན་གྱི་རྐྱེན་པས་ཚེ་སྲོག་ཤོར་བའི་ཁྱིམ་མི་ཚོར་མངའ་སྡེ་དང་རྒྱལ་ཡོངས་སྲིད་གཞུང་གིས་གུན་གསབ་སྤྲོད་རྒྱུའི་གསལ་བསྒྲགས་བྱས་ཡོད།
    ཀུ་ཝེ་ཏི་གཞུང་ཕྱོགས་ནས་རྒྱལ་ཁབ་འདིའི་ནང་དུ་ཕྱི་རྒྱལ་ལས་མི་སྡོད་སའི་ཁང་པ་འགའ་ཤས་ལ་བདེ་འཇགས་ཡོད་མེད་སོགས་རྟོག་ཞིབ་བྱེད་བཞིན་ཡོད་ཅེས་དང། ཨ་རབ་ཀྱི་དུས་བབ་ཚགས་པར་གྱིས་བརྗོད་པ་ལྟར་ན། འགན་འཛིན་པས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པ་ལྟར་ན་མེ་སྐྱོན་དེ་ཐོག་བརྩེགས་དྲུག་ཅན་གྱི་ཁང་པ་དེའི་འོག་ཁང་གི་བདེ་སྲུང་བའི་ཁང་པ་ཨང་གཉིས་པའི་གློག་གི་གློག་སྐུད་ཐུང་ཐུང་ཞིག་ཆད་པ་ལས་བྱུང་བ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་ཡོད་པར་བཤད།
    ཀུ་ཝཻ་ཏི་མེ་གསོད་ཚན་ཁག་གི་ལས་བྱེད་རྒན་པ་ཞིག་གིས་“གཟའ་ལྷག་པའི་ཉིན་ཁང་མིག་དང་སྡོད་ཁང་དབར་གྱི་བར་སྟོང་དུ་འབར་གས་སླ་བའི་དངོས་པོ་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་ཡོད་”ཅེས་བཤད་པ་དང་། ཀུ་ཝཻ་ཏི་སྤྱི་ཁྱབ་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གིས་“སྤྱི་འབངས་གཅིག་དང་ཕྱི་རྒྱལ་མི་སྣ་འགའ་ཞིག་ལ་བསམ་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་མི་བསད་པ་དང་། མེའི་ཉེན་འགོག་ཐབས་ཤེས་ལག་བསྟར་མ་བྱས་པའི་འགན་འཁྲིའི་ཉེས་མིང་འོག་བཀག་ཉར་བྱས་འདུག་”ཅེས་དུས་བབ་གསར་འགྱུར་ཁང་ནས་བཤད།
    མེ་ཤོར་བའི་རྗེས་སུ། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲིད་བློན་གཞོན་པ་རིམ་པ་གཉིས་པ་ཤཱི་ཡེ་ཧྥ་ཧད་ཡུ་སེབ་ཨལ་ས་ཧབ་ (Sheikh Fahad Yusuf al-Sabah) ཀྱིས་“ཁང་བདག་རྣམས་འདོད་རྔམ་ཆེ་དྲགས་པས་ཁང་པའི་ཚད་གཞི་ལས་འགལ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཆག་སྒོ་བྱུང་བ་རེད་ཅེས་བཤད།

2024/06/12

ཀམྦོ་ཛ། kamboja

 Kamboja (Sanskrit: कम्बोज)

ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཁུངས།

ཀམྦོ་ཛ་རྣམས་ནི་ཨི་རན་གྱི་རིགས་ཤིག་སྟེ།➊ དེ་དག་རྒྱ་གར་གྱི་ཡུལ་མཚམས་སུ་གནས་པའི་ཨི་རན་ཤར་ལྷོའི་ས་ཁུལ་ཕལ་ཆེ་བར་ཁྱབ་ཡོད་པ་དང་། འདིའི་སྐོར་རྒྱ་གར་ཨཱརྱཎ་གྱི་རྩོམ་རིག་ཁྲོད་གཅིག་པུར་སྣང་ཞིང་། ཡིག་རིགས་དེ་དག་ལས་ཀམྦོ་ཛ་པ་རྣམས་རིག་བྱེད་ཕྱི་མའི་སྐབས་ཙམ་ནས་ཡོད་པ་ར་སྤྲོད་བྱ་ཐུབ་པར་བཤད་འདུག ཀམྦོ་ཛ་པ་དག་གིས་ཨ་ཝེ་སི་ཐན་གསར་མའི་ (Younger Avestan) སྐད་དང་འདྲ་བ་ཅིག་སྨྲ་ལ། སྐད་ཡིག་དེའི་ཚིག་རྣམས་ནི་རྒྱལ་པོ་ཨ་ཤོ་ཀའམ་མཽརྱའི་རྒྱལ་པོ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱིས་སྤྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་ ༢༦༨ ནས་ ༢༣༢ བར་དུ་བརྐོས་པའི་ཀནྡ་ཧར་ (Kandahar) གྱི་བྲག་བརྐོས་ཡི་གེར་འཁོད་པའི་ཡིག་རིགས་ལ་བལྟས་ན། དེ་དག་ཕན་ཚུན་འདྲེས་མའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པ་རྟོགས་ནུས་པར་བཤད།
    དེ་དག་གི་ཆོས་ལུགས་ནི་རྫོ་རོ་སྟྲིན་རིང་ལུགས་པ་ (Zoroastrianism) སྟེ།➋ ཁོང་ཚོས་འབུ་སྲིན་དང་། སྦྲུལ། འབུ་དམར། སྦལ་པ་སོགས་སྲོག་ཆགས་ཆུང་ཙག་རྣམས་གསོད་དགོས་པར་འདོད་ཅིང་། ཆོས་ལུགས་གྱི་ལྟ་གྲུབ་བམ་ལག་བསྟར་བྱེད་སྟངས་འདི་ནི་ཨ་ཝེ་སི་ཐན་གྱི་ཝེན་དིདྡ་ (Avestan Vendidad) ཞེས་པའི་བསྟན་བཅོས་སུ་གསལ་བས་སོ། །
    རྒྱ་གར་ཨཱརྱཎ་གྱི་ཡི་གེ་དང་རྩོམ་རིག་ཏུ་ཀམྦོ་ཛའི་སྐོར་ཐོག་མར་གསལ་བ་ནི་རིག་བྱེད་ཀྱི་དུས་རབས་སྨད་དུ་བྱུང་བ་སྟེ། རྒྱ་གར་གནའ་བོའི་སྐད་བརྡ་རིག་པའི་བསྟན་བཅོས་«ནི་རུཀྟ་»རྩོམ་པ་པོ་ཡ་ཤ་ཀས་ (Yaska ) མཛད་པའི་ངེས་བརྗོད་ཀྱི་གཞུང་དུ་“ཤ་བ་ཏི་”ཞེས་པའི་ཚིག་ཅིག་གསལ་ཞིང་ཚིག་འདི་“གཡོ་འགུལ་”གྱི་དོན་ཅན་དུ་ཀམྦོ་ཛའི་སྐད་ཡིག་ཁོ་ནར་བེད་སྤྱོད་བྱེད་པའི་ཚུལ་བཤད་འདུག་ལ། ཕྱིས་ཀྱི་དུས་རབས་གཉིས་པར་པཱ་ཊ་ཛཱ་ལི་ཡིས་མཛད་པའི་བརྡ་སྤྲོད་པའི་བསྟན་བཅོས་སོགས་ལས་ཀྱང་དེ་དང་ཕྱོགས་མཚུངས་པ་ར་སྨྲའོ།།➌ ཀོ་ཊི་ལི་ཡའི་ཨརྠ་ཤཱ་སྲ་ལྟར་ན། ཀམྦོ་ཛ་རྣམས་ཝརྟྟ་ས་ཏྲོ་པ་ཛི་ནཱ་སྟེ་ཚོང་དང་དམག་ལ་བརྟེན་པའི་ཚོ་ཁག་ཅིག་ཡིན་པར་བཤད།➍ 
    ཡང་སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་མ་ཤར་སྔོན་གྱི་ལོ་ ༢༦༨ ནས་ ༢༣༢ བར་བཙུགས་པའི་མཽརྱའི་རྒྱལ་པོ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱི་བྲག་བརྐོས་སུ་གསལ་བའི་ཀམྦོ་ཛའི་སྐོར་གྱི་ཡིག་ཆ་དེ་ཡིན་ཞིང་དེའི་དུས་ཚོད་ངེས་ཅན་ང་ཚོས་གཏན་འབེབས་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད། དེ་ཡང་བྲག་བརྐོས་ཡི་གེ་བཅུ་གསུམ་པར་“གྷི་རིག་དང་ཀམྦོ་ཛའི་ནང་”ཞེས་དང་། ཡི་གེ་ལྔ་པར་“གྷི་རིག་དང་། ཀམྦོ་ཛ། གནྡྷ་རི་ཡ་”ཞེས་གསལ་བར་བཀོད་ཡོད། འོན་ཀྱང་མྱ་ངན་མེད་ཀྱིས་ཀམྦོ་ཛ་ཙམ་ལ་ཟེར་བ་ཡིན་ནམ་ཡང་ན་ཁོ་པའི་རྒྱལ་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཨི་རན་གྱི་ཚོ་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཟེར་བ་ཡིན་ཐག་གཅོད་དཀའ་བར་སྣང་ཞེས་ཟེར། གང་ལྟར་ཀྱང་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚོ་ཁག་དེ་དག་མཽརྱའི་རྒྱལ་ཁམས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཡིན་ཞིང་། དེ་དག་ལ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱི་སྲིད་དབང་གིས་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཡོད་ལ། རིག་གཞུང་དང་། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་བཅས་ཀྱིས་ཤུགས་རྐྱེན་ཡང་ཐེབས་ཡོད་ཅིང་། མ་ཚད་ཁོ་ཚོས་ཀྱང་མྱ་ངན་མེད་ཀྱིས་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལྟ་བ་ཡང་རྒྱུད་འཛིན་བྱས་ཡོད་པར་མངོན།➎
    རྒྱ་གར་གྱི་གནའ་སྒྲུང་གྲགས་ཅན་«མ་ཧཱ་བྷ་ར་ཏའི་»ནང་དུ་ཀམྦོ་ཛ་དང་། གྷི་རིག། གན་དྷ་ར། བག་ཏྲིན་སི། རྒྱ་གར་གྱི་སི་ཀའེ་ཐི་ཡའི་མི་བཅས་ཀྱི་སྐོར་གླེང་ཡོད་པ་དང། ལེགས་སྦྱར་གྱི་ས་ཁམས་རིག་པའི་གཞུང་དང་། སྡེ་སྣོད་ཡན་ལག་གི་མདོ་སོགས་སུ་ཀམྦོ་ཛ་ནི་སངས་རྒྱས་ཞལ་བཞུགས་སྐབས་སུ་རྒྱ་གར་གླིང་ཟུར་གྱི་རྒྱལ་ཕྲན་བཅུ་དྲུག་གི་གྲས་སུ་ཡོད་པར་འཁོད།
    སཾསྐྲྀཏ་དང་། པཱ་ལིའི་སྐད་ཡིག་གི་ནང་དུ་ཀམྦོ་ཛའི་མི་རིགས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་སྣ་ཚོགས་ཤིག་གསུངས་ཡོད། ཁོང་ཚོས་རྒྱུན་དུ་མགོ་སྐྲ་བཞར་གྱི་ཡོད་པ་དང་། ཁོང་ཚོར་རྒྱལ་པོ་ཡོད་ཅིང་དེའི་རྒྱལ་སའི་་མིང་ལ་“རཱ་ཛ་པུ་ར་”སྟེ་རྒྱལ་པོའི་གྲོང་བྱ་བར་བཏགས་ཡོད་པར་བཤད་ཀྱང་། ས་གནས་དེ་གང་དུ་ཡིན་པ་ངོས་འཛིན་བྱས་པ་མི་གསལ། དེ་བཞིན་ཨི་རན་གྱི་མི་ཐུན་མོང་ལ་ཡོད་པ་ལྟར། ཁོང་ཚོ་རྟ་གསོ་སྐྱོང་བྱེད་པར་མཁས་ཤིང་། ཁོང་ཚོས་གསོ་སྐྱོང་བྱས་པའི་རྟ་རྣམས་ནི་དམག་འཁྲུག་ལ་སྤྱོད་རྒྱུར་ཆེས་འཚམ་ཤོས་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་ཚོས་རྒྱ་གར་དུ་རྟ་འབོར་ཆེན་ཁྲིད་ཏེ་འབུལ་མཚོན་དུའང་ཕུལ་མྱོང་བར་གྲགས།➏ འདི་ཡན་ཆད་ཝི་ཀེ་རིག་མཛོད་ལ་གཞི་བཅོལ་ནས་བྲིས།

སངས་རྒྱས་པའི་གསུང་རབ་ནས་གསལ་བ།

ནང་ཆོས་ནས་ཀམྦོ་ཛའམ་ཀམ་པོ་ཛ་ཞེས་པ་དེ་གང་ཞིག་ལ་ངོས་འཛིན་དགོས་སམ་ཞེས་ན།
དང་པོ་«འཇམ་དཔལ་གྱི་སྒྲ་བརྡ་སྤྲོད་པའི་འགྲེལ་པ་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་པ་» (D, 238a6-7) ལས། “ཀམྦོ་ཛ་སོགས་ལས་འཇིག་གོ། །དེ་ལ་བུ་རྒྱུད་རྒྱལ་པོ་ལ་བྱས་པའི་རྐྱེན་འཇིག་པར་འགྱུར་ཏེ། ཀམྦོ་ཛ་རྣམས་ཀྱི་བུ་རྒྱུད་དམ་རྒྱལ་པོ་ནི། ཀམྦོ་ཛཿ ཀེ་ར་ལཿ ཙོ་ལཿ ཤ་ཀཿ ཡ་བ་ནཿ ཨ་ཙ་གཉིས་པ་ལས་ཨཎ་འཇིག་གོ །”ཞེས་“ཀམྦོ་ཛ་”ཡི་བརྡ་དག་ཇི་བཞིན་པ་འབྱུང་ལ། གཞན་འོག་ནས་འབྱུང་བའི་ལུང་ཕལ་མོ་ཆེ་ལས་ནི་“ཀམ་པོ་ཛ་”ཞེས་སྒྲ་འདྲ་བ་ཙམ་ལས་བརྡ་དག་ཇི་བཞིན་པ་མི་འབྱུང་། ལུང་འདིའི་དོན་ནི་ཀམྦོ་ཛའི་མི་རྒྱུད་དམ་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་བྱུང་བ་བཤད་ཡོད་པ་ཙམ་ལས་ཡུལ་གང་ཡིན་སོགས་བཀོད་མེད།

༡༽ ཨ་ཤོ་ཀའི་རྡོ་བརྐོས་དང་མཚུངས་པར་གསལ་བའི་གཞུང་ཀག་ལས་དང་པོ། «དཀོན་བརྩེགས་གསང་བ་བསམ་གྱིས་ཁྱབ་པ་བསྟན་པ་» (D, vol. Ka, fol. 141b5–6) ལས། “ཡུལ་ཀ་ཤ་དང་། བ་ཧུ་པ་དང་། ཐོ་གར་ཡུལ་ (Tokharistan) དང་། ཡ་བ་ན་➐དང་། ཀམ་པོ་ཛ་དང་། [...] ལྔ་ལེན་དང་།” ཞེས་དང་། གཉིས་པ་«ཐུབ་པ་ཆེན་པོ་དྲང་སྲོང་གར་གས་ལྟས་ཀྱི་རྣམ་པ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་གཙུག་ལག་» (D, vol. Ngo, fol. 22a6) ལས། “ཡུལ་ཀམ་པོ་ཛ་དང༌། ཡུལ་བར་བར་དང༌། ཡུལ་སྤོས་འཛིན་དང་བཅས་པ་དག་ཏུ་ཡང་འཁྲུག་ཅིང་ཕན་ཚུན་མི་མཐུན་པ་དང༌།” ཞེས་དང་ཡང་དེ་ཉིད་ (D, vol. Ngo, fol. 43a3-5) ལས། “ཡོལ་ཏ་རུ་ན་དང་། ཡུལ་རུ་ག་ཀ་ཏི་ས་རའི་མི་རྣམས་དང་། ཡུལ་ཀམ་པོ་ཛ་ནས་སྐྱེས་པའི་མི་རྣམས་དང་། ཐོ་གར་གྱི་ཡུལ་ (Tokharistan) དང་།” ཞེས་ཀམྦོ་ཛ་དང་ལྷན་དུ་འབྱུང་བའི་ཡུལ་གྲུ་དེ་དག་ཨི་རན་དང་ཉེ་བ་རྐྱང་རྐྱང་ཡིན་པས་གོང་གསལ་ཨ་ཤོ་ཀའི་རྡོ་བརྐོས་ཡི་གེའི་ནང་དོན་དང་མཚུངས་པར་གསལ།

༢༽ རྒྱ་གར་གྱི་ཡུལ་ཞིག་ཡིན་ལ་ཉེ་བ་དང་ཡང་ན་མ་ངེས་པའི་རིགས་གསལ་བའི་གཞུང་ཁག་གཅིག་སྟེ། དང་པོ་«མཆོད་རྟེན་བསྐོར་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་» (D, vol. Sa, fol. 200b4–5) ལས། 

ཀམ་པོ་ཛ་ཡི་བུ་མོ་བརྒྱ། །
ནོར་བུ་རྣ་ཆ་གདུབ་འཁོར་ཐོགས། །
གསེར་གྱི་དཔུང་རྒྱན་འཆང་བ་དང་། །
མགྲིན་པ་གསེར་གྱིས་ལེགས་བརྒྱན་པ། །
བསྐོར་བའི་གོམ་པ་གཅིག་བོར་བའི། །
བཅུ་དྲུག་ཆར་ཡང་མོ་ཕོད་དོ། །

ཞེས་ཀམ་པོ་ཛའི་བུད་མེད་ཀྱི་རྒྱན་ཆ་རྣམས་གནའ་བོའི་རྒྱ་གར་གྱི་རྣམ་པ་ཇི་བཞིན་གསལ་བས་རྒྱ་གར་གྱི་ས་གནས་ཤིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད་པར་མངོན་པ་དང་། ཡང་«འདུལ་བ་ཕྲན་ཚེགས་ཀྱི་གཞི་» (D, vol. Tha, fol. 296a3) ལས། “ཡུལ་འཁོར་གང་ན་བུད་མེད་བཟང་། དེ་ན་ཁ་ཅིག་གིས་སྨྲས་པ། ལྷ་ཀ་ནྱཱ་ཀུབ་ཛ་➑ན་བུད་མེད་བཟང་ལགས་སོ། །གཞན་དག་གིས་སྨྲས་པ། ལྷ་ཀམ་པོ་ཛི་ཀ་པའི་བུད་མེད་བཟང་ལགས་སོ། །”ཞེས་ཀཱ་ནྱ་ཀུབ་ཛ་སྟེ་རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོགས་ཨུཏྟར་མངའ་སྡེའི་བུད་མེད་དང་ཀམ་པོ་ཛའི་བུད་མེད་དག་ལས་གང་ཞིག་མཛེས་དང་མི་མཛེས་ཀྱི་བསྡུར་བ་བྱས་པའི་གཏམ་རྒྱུད་འདིས་ཀྱང་རྒྱ་གར་གྱི་ཡུལ་ཞིག་ལ་གསུངས་ཡོད་པར་ཉེ་བ་དང་། 
    དེ་བཞིན་ཀམྦོ་ཛའི་ཡུལ་ལ་ཆ་ེ་ཆུང་གཉིས་ཡོད་པར་བཤད་པ་ནི་«རལ་པ་གྱེན་བརྫེས་ཀྱི་རྟོག་པ་ཟ་ [...] འཕགས་མ་སྒྲོལ་མའི་རྩ་བའི་རྟོག་པ་» (D, vol. Tsa, fols. 222a6) ལས། “ཀམ་པོ་ཛ་དང་། ཀམ་པོ་ཛ་ཆེན་པོ་དང་།” ཞེས་པས་གསལ་ལ། ཡང་ཀོ་ཤཱམྦ་ཡི་རྒྱལ་པོ་ཞིག་གི་མིང་ལའང་ཀམ་པོ་ཛ་ཞེས་འབྱུང་ཚུལ་ནི་«ནག་པོ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་» (vol. Ca, fol. 68a 2–3) ལས། “ཡུལ་དེ་ལ་མ་ཌ་ཞེས་སོ། །དེར་ཀམ་པོ་ཛ་ཞེས་པའི་རྒྱལ་པོ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་བུའི་མིང་ཀོ་ཤཱམྦ་ཞེས་པ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱལ་པོ་འབྱུང་ཞིང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་མིང་ཡང་ཀོ་ཤཱམྦ་➒ཞེས་པ་འབྱུང་ངོ་། །”ཞེས་སོགས་གསལ། 
    ཡང་ཀམྦོ་ཛ་ནས་རིགས་ལྡན་མཁའ་འགྲོ་མ་འཚོལ་བར་བཤད་ཡོད་པ་སྟེ། «
དཔལ་མཁའ་འགྲོ་རྒྱ་མཚོ་རྣལ་འབྱོར་མའི་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་» (vol. Kha, fol. 154a3
–4) ལས། “ཀམ་པོ་ཛ་མ་ཌོམ་བི་མ། །གཏུམ་མོ་དང་ནི་གདོལ་པ་མོ། །བྲམ་ཟེ་མོ་དང་དམངས་རིགས་མོ། །རྒྱལ་པོའི་བུ་མོ་འཕྲུལ་ཆེན་མོ། །”ཞེས་དང་། 
ཨིནྡྲ་བྷཱུ་ཏའི་«དཔལ་ཁ་སྦྱོར་ཐིག་ལེ་ཞེས་བྱ་བ་རྣལ་འབྱོར་མའི་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་རྒྱ་ཆེར་འགྲེལ་པ་ཡང་དག་པར་ལྟ་བའི་དྲན་པའི་སྣང་བ་» (D, vol. Ca, fol. 311a7) “དེ་བཞིན་དུ་ཕྱིའི་ཁ་སྦྱོར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཀམ་པོ་ཛ་ལ་སོགས་པའི་རྣལ་འབྱོར་མ་རྣམས་བཀུག་ནས་འདོད་པ་སྤྱད་པར་བྱའོ། །”ཞེས་སྔགས་ཀྱི་སྤྱོད་པར་མཁོ་བའི་བུད་ཀྱི་རིགས་ཀམྦོ་ཛ་པའི་ནང་དུ་འཚོལ་དུ་ཡོད་པར་བཤད།
    ཡང་ཀམྦོ་ཛའི་བུད་མེད་རྣམས་གདོན་འདྲེ་ཡིན་པར་བཤད་པའི་གཞུང་ཁག་གཅིག་སྟེ། «འཕགས་པ་རིག་པ་མཆོག་གི་རྒྱུད་ཆེན་པོ་» (D, vol. Dza, fol. 34b2–6) ལས། “ལོག་འདྲེན་རྣམས་ཀྱི་ལོག་འདྲེན་གྱི་རིགས་ནི་བཞི་མཆིས་ཏེ། སོ་གཅིག་པའི་རིགས་དང་། ཀམ་པོ་ཛའི་རིགས་དང་། […] ཀམ་པོ་ཛའི་རིགས་ལ་ནི་དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོའི་གཡོག་འཁོར་བ་ལང་རྣ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་བགེགས་དྲུག་ཁྲི་མཆིས་ཏེ། དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོའི་ཆོ་ག་རྒྱས་པ་ལ་བགེགས་བགྱིད་ཅིང་ […] རིག་པ་ཡང་འཇོམས་པར་བགྱིད་དོ། །”ཞེས་དངོས་མེད་འབྱུང་པོའི་རིགས་ཤིག་ལའང་ཀམྦོ་ཛ་ཞེས་བཤད་ཡོད།

རྒྱ་གར་ལས་འདས་པའི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཡོད་པར་འདོད་པ།

ཡང་ཇོ་ནང་པ་ཏཱ་ར་ནཱ་ཐ་ (1575–1634) དང་། མཀས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ (1903–1951) གཉིས་ཀྱིས་ནི་ལྷོ་ཨེ་ཤི་ཡིའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀམ་བྷོ་ཌི་ཡ་ (Cambodia) ལ་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད་པ་ལྟར་སྣང་སྟེ། དང་པོ་ཏཱ་ར་ནཱ་ཐས་རྒྱ་གར་བྱང་ཤར་མངའ་སྡེ་ཨ་སམ་ལ་ཡོད་པའི་ཀཱ་མ་རཱུ་པ་ལས་ཀྱང་འདས་པའི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཡོད་པར་འདོད་པས། ཕལ་ཆེར་ཀམྦོ་ཛ་ནི་ཀམ་བྷོ་ཌི་ཡའི་ཕྱོགས་དེ་བར་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད་དམ་སྙམ་པ་ཞིག་སྟེ། དེ་ཉིད་མཛད་པའི་«དམ་པའི་ཆོས་རིན་པོ་ཆེ་འཕགས་པའི་ཡུལ་དུ་ཇི་ལྟར་དར་བའི་ཚུལ་གསལ་བར་སྟོན་པ་དགོས་འདོད་ཀུན་འབྱུང་» (pp. 634-636) ལས། “སོ་དགུ་པ། ཤར་ཕྱོགས་ཀ་ཀའི་ཡུལ་དུ་བསྟན་པ་དར་བའི་སྐབས་ཀྱི་གཏམ། རྒྱ་གར་ཤར་ཕྱོགས་ལ་དུམ་བུ་གསུམ་སྟེ། བྷཾ་ག་ལ་དང་། ཨོ་ཊི་བི་ཤ་ (Orissa) ཉི་འོག་ལ་གཏོགས་པས་ཉི་འོག་ཤར་ཕྱོགས་ཟེར། བྱང་ཤར་གྱི་ཡུལ་ཀཱ་མ་རཱུ (Assam) ཏི་པུ་ར། (tripura) ཧ་ས་མ་རྣམས་ལ་གི་རི་ཝརྷ་སྟེ་རིས་བསྐོར་བ་ཟེར། དེ་དག་ལས་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཕྱིན་པ་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་རི་ངོས་ལ་ཉེ་བའི་ནཾ་ག་ཊའི་ཡུལ་རྣམས་དང་། རྒྱ་མཚོ་ལ་ཉེ་བའི་ཡུལ་པུ་ཁཾ་དང་། བལ་ཀུ་སོགས་ར་ཁང་གི་ཡུལ་དང་། ཧཱཾ་ས་ཝི་ཏི། མ་རྐོ་ལ་སོགས་པ་མུ་ཉུང་གི་ཡུལ་དང་། གཞན་ཙཀྨ་དང་། ཀམྦོ་ཛ་ལ་སོགས་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སྤྱི་མིང་དུ་ཀོ་ཀི་ཞེས་ཟེར་ཏེ། དེ་ལྟར་ན་ཀོ་ཀའི་ཡུལ་དེ་རྣམས་སུ་རྒྱལ་པོ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱི་དུས་ཙམ་ནས་བཟུང་སྟེ་དགེ་འདུན་གྱི་སྡེ་བྱུང་ལ།  […] སྔར་གྱི་རྒྱུན་ལས་ད་ལྟའི་བསྟན་པ་ཤིན་ཏུ་དར་བར་ཡོད་དོ། ཤར་ཕྱོགས་ཀ་ཀའི་ཡུལ་དུ་བསྟན་པ་དར་བའི་སྐབས་ཀྱི་གཏམ་སྟེ་སོ་དགུ་པའོ།། །།”ཞེས་པའི་བར་རྒྱས་པར་བཤད་ཡོད་ལ། གཉིས་པ་དགེ་ཆོས་ཀྱི་«གཏམ་རྒྱུད་གསེར་ཐང་» (p. 70.12-14) ལས། “བྷར་མ་དང་། ཤྱཱམ་དང་། ཀམྦོ་ཛ་སོགས་ནང་པའི་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱང་རིང་པོ་ནས་ཀྱང་མི་མང་པོ་ལྟད་མོར་སླེབས།” ཞེས་གསུངས་ཚུལ་ལ་དཔགས་ན། སྐབས་དེར་ནང་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཞིག་ལ་མིང་ཀམྦོ་ཛ་ཞེས་པ་ནི་ཀམ་བྷོ་ཌི་ཡ་མ་གཏོགས་འགྲོ་ས་མེད་པ་ཤེས་པར་བྱའོ། །མཁས་ཁོང་གཉིས་ཀྱི་གསུངས་ཚུལ་འདི་ཡད་གཞི་མེད་རྫུན་སྒྲིག་ཅིག་གཏན་ནས་མིན་ཏེ། ཀམ་པོ་ཌི་ཡའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མིང་གི་བྱུང་བ་བཤད་སྐབས་ཀམྦོ་ཛ་དང་དམིགས་བསལ་འབྲེལ་བ་ཡོད་ཚུལ་གསལ་བར་བཤད་ཡོད།

མདོར་ན། 

ཀམྦོ་ཛ་པ་རྣམས་ནི་གོང་གསལ་ཨི་རན་ནས་བྱུང་ཚུལ་དང་། ཡང་ལོ་རྒྱུས་གཞན་དུ་རྒྱ་གར་གོ་པ་ལ་གཉིས་པའི་སྲིད་དབང་བཟུང་སྐབས་པཱ་ལའི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱིས་བཙན་འཛུལ་བྱས་རྗེས། དུས་རབས་བཅུ་པ་ནས་བཅུ་གཅིག་པའི་བར་ཀམྦོ་ཛ་པཱ་ལའི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱིས་བྷངྒ་ལའི་ཡུལ་གྲུ་ཁག་ཅིག་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱས། དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པའི་ནང་རྒྱ་གར་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་རཱ་ཛེནྡྲ་དང་པོས་ (Rājendra-I) ཀམྦོ་ཇའི་རྒྱལ་པོ་མཐའ་མ་དྷརྨ་པཱ་ལ་ཕམ་ཉེས་སུ་བཏང་➓ཚུལ་གསལ་བས། ཀམྦོ་ཛ་ནི་ཨི་རན་ནས་བྱུང་ཞིག་རྒྱ་གར་དུ་གཞིས་ཆགས་པའི་མི་རིགས་ཤིག་གོ་ཞེས་ངོས་འཛིན་བྱས་ན་ཆོས་པར་སེམས།

་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་
➊ Schmitt 2021; Boyce & Grenet 1991, p. 129; Scott 1990, p. 45; Kubica 2023, p. 88; Emmerick 1983, p. 951; Fussman 1987, pp. 779–785; Eggermont 1966, p. 293.
➋ Schmitt 2021; Boyce & Grenet 1991, pp. 129–130.
➍ Majumdar, Ramesh Chandra (1922). Corporate Life in Ancient India. The Oriental Book Agency, p-29.
➎ Schmitt 2021; Boyce & Grenet 1991, pp. 129–130.
➏ Boyce & Grenet 1991, pp. 129–130; Sharma 2007, p. 145–152.
➐ kanyākubja ནི་རྒྱ་གར་ཨུཏྟར་མངའ་སྡེའི་ཁོངས་ཀྱི་རྫོང་ཞིག་ཡིན།
➑ རྒྱ་གར་བཙན་འཛུལ་དུ་ཡོང་བའི་གྷི་རིག་གི་རིགས་རྒྱུད།
➒ Kaushambi) ནི་རྒྱ་གར་ཨུཏྟར་མངའ་སྡེའི་ཁོངས་ཀྱི་རྫོང་ཞིག་ཡིན།
➓ Ancient Indian History and Civilization by Sailendra Nath Sen p.281; B-The Cambridge Shorter History of India p.145; C-West Bengal District Gazetteers: Nadīa p.63.

2024/06/04

རོ་སྒམ་ནང་གི་ལྐོག་གྱུར་གྱི་དོན་རྐྱེན། In Eiffel Tower coffin mystery

BBC News Jun 3, 2024
ཕ་རན་སིའི་གསང་བའི་ལས་ཁུངས་ཀྱི་ལས་བྱེད་པ་ཚོས་ཡིད་ཆེས་བྱས་པ་ལྟར་ན། ཨུ་རུ་སུས་གཡོ་བྱུས་བྱས་ཏེ་ཕུང་པོ་བླུག་སའི་རོ་སྒམ་ལྔ་ཐམ་པ་ཨེ་ཕེལ་ལྕོགས་ (Eiffel Tower) ཀྱི་ཉེ་འགྲམ་དུ་བཞག་ཡོད་པ་དང་། རོ་སྒམ་དེ་དག་ཧྥ་རན་སིའི་རྒྱལ་དར་གྱིས་དཀྲིས་ཤིང་དེའི་ངོས་སུ་“ཡུ་ཁུ་རཱན་ལ་ཡོད་པའི་ཧྥ་རན་སིའི་དམག་མི་”ཞེས་བྲིས་ཡོད་པ་རེད།
རེས་གཟའ་སྤེན་པའི་ཉིན་གྱི་ཆུ་ཚོད་དགུ་པ་ཙམ་ལ་རླངས་འཁོར་ཆུང་བ་ཞིག་གི་ནང་མི་གསུམ་སླེབས་པ་གཞན་གྱིས་མཐོང་ཡོད་པ་དང་། མི་བཞི་པོ་དེ་དག་ཐོན་ཚར་བའི་རྗེས་སུ་རོ་སྒམ་ནང་དུ་ས་དཀར་བླུགས་པའི་རྩྭ་རས་ (sacks of plaster) ཁ་ཤས་བླུགས་ཡོད་པ་ཕྱིས་སུ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་ཡོད་པ་རེད།
དེ་མཚུངས་ཉེན་རྟོག་པས་རླངས་འཁོར་ཁ་ལོ་བ་དེ་མགྱོགས་མྱུར་ངང་འཛིན་བཟུང་བྱས་པ་དང་། ཁ་ལོ་བ་དེས་ཁོ་ལ་རོ་སྒམ་དབོར་འདྲེན་བྱེད་པར་མི་གཞན་གཉིས་ཀྱིས་ཡུ་རོབ་སྒོར་མོ་བཞི་བཅུ་སྤྲད་སོང་ཞེས་དང་། ཁོ་རང་བྷུལ་གྷ་རི་ཡ་ (Bulgaria) ནས་ཉིན་གཅིག་གི་སྔོན་ལ་རྒྱལ་ས་པེ་རི་སི་ལ་འབྱོར་བ་ཡིན་ཚུལ་བཤད།
དེ་རྗེས་ཉེན་རྟོག་པས་མི་གཞན་པ་དེ་གཉིས་རྒྱལ་ས་ཕེ་རི་སིའི་དབུས་ཀྱི་བྷེར་སི་ཁོ་ཆི་རླངས་འཁོར་འབབ་ཚིགས་ (Bercy coach station) ནས་འཛིན་བཟུང་བྱས་པ་དང་། སྐབས་དེར་ཁོ་གཉིས་འཇར་མན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་བྷེར་ལིན་ (Berlin) ལ་འགྲོ་བའི་སྤྱི་སྤྱོད་རླངས་འཁོར་དུ་འགྲོ་འཆར་བྱེད་བཞིན་ཡོད་ཚུལ་དང་། ཁོང་གཉིས་ལ་ཡང་གཞན་གྱིས་རོ་སྒམ་འཇོག་གླ་ལ་སྒོར་མོ་བཞི་བརྒྱ་སྤྲད་སོང་ཞེས་བཤད།
ཡང་ཉེན་རྟོག་པས་བཤད་པ་ལྟར་ན། ཁ་ལོ་བ་དེ་ནི་བྷུལ་གྷ་རི་ཡའི་མི་ཞིག་དང་། གཞན་གཉིས་ལས་གཅིག་ཡུ་ཁེ་རན་དང་གཞན་པ་དེ་འཇར་མན་ནས་ཡིན་པར་ངོས་ལེན་བྱས་སོང་ཞེས་བཤད།
རེས་གཟའ་ཉི་མའི་ཉིན་ཁྲིམས་དཔོན་གྱི་མདུན་དུ་ཁོང་ཚོ་ཁྲིད་ནས། ཁྲིམས་དཔོན་གྱིས་“སྔོན་ཚུད་ནས་འཆར་གཞི་བཏིངས་ཏེ་དྲག་སྤྱོད་བྱས་པའི་སྐོར་”ལ་ཁྲིམས་ཞིབ་འགོ་འཛུགས་རྒྱུ་ཡིན་པར་བཤད། སྤྱི་ཁྱབ་ཁྲིམས་དཔོན་གྱི་ལས་ཁུངས་གཉིས་པ་ནས་བཤད་པ་ལྟར་ན། ལས་བྱེད་པ་ཚོས་གནས་ཚུལ་འདི་“ཕྱི་རྒྱལ་ནས་བཀོད་སྒྲིག་”བྱས་ཡོད་མེད་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་བཞིན་ཡོད་ཅེས་བཤད།
ཉེ་ཆར་བྱུང་བའི་དོན་རྐྱེན་གཉིས་ལ་བསམ་བློ་བཏང་ན། ཨུ་རུ་སུའི་གསང་མྱུལ་བ་རྣམས་ཀྱང་དོན་རྐྱེན་འདིའི་ནང་དུ་ཞུགས་ཡོད་སྲིད་པར་ཧྥ་རན་སིའི་ཉེན་རྟོག་པས་འདོད་ཀྱི་ཡོད་ལ། དོན་རྐྱེན་དེ་གཉིས་ཀས་མང་ཚོགས་བློ་འགུག་ཐབས་བྱས་པར་མངོན།
མི་རིང་བའི་ཟླ་བ་བཅུ་པའི་ནང་། ཧ་མ་སིས་ (Hamas) ཨི་སི་རལ་གྱི་ཐོག་ཏུ་སྔོན་ཆད་བྱུང་མྱོང་མེད་པའི་དྲག་རྒོལ་བྱས་པས། མི་ ༡༢༠༠ ཙམ་བསད་ཅིང་མི་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་བཙོན་དུ་བཟུང་། དུས་ཡུན་མི་རིང་བར་ཨི་སི་རལ་གྱི་རྒྱལ་དར་གྱི་སྐར་མ་ཟུར་དྲུག་གི་རི་མོ་ཅན་རྒྱལ་ས་ཕ་རེ་སིའི་རྩིག་གྱང་ངོས་སུ་བཀལ་བའི་དོན་རྐྱེན་བྱུང་། སྐབས་དེར་ཧྥ་རན་སི་གཞུང་ནས་མོལ་ཌོ་ཝན་ (Moldovan) བཟའ་ཚོ་གཉིས་འཛིན་བཟུང་བྱས་ཡོད་པ་དང་། ཧྥ་རན་སིའི་དཔོན་རིགས་ཚོས་བཟའ་ཚོ་དེ་གཉིས་ལ་ཨུ་རུ་སུའི་གསང་ལས་ཀྱིས་གླ་ཕོགས་སྤྲད་ཡོད་པར་ཡིད་ཆེས་བྱས་ཡོད། 
ཞེས་སོགས་འཁོད་ཡོད།

2024/06/02

འཛམ་གླིང་གི་གྲོང་ཚོ་སྔ་ཤོས།

གཽ་པེཀ་ལི་་ཊེ་པེ་ (Göbekli Tepe) ཞེས་པ་ནི་ཏུར་ཀེས་ (Turkey) རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ལྷོ་ཤར་ཨ་ན་ཏོ་ལི་ཡའི་ (Anatolia) ས་ཁུལ་དུ་ཆགས་པའི་རྡོ་ཆས་གསར་མའི་གནའ་རྫས་རིག་དངོས་ཡོད་པའི་ས་ཁུལ་ཞིག་ཡིན། གནའ་གྲོང་སྡེ་དེ་ནི་ཧ་ལམ་ཕྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་ ༩༥༠༠ ནས་མ་མཐའ་ཡང་ཕྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་ ༨༠༠༠ བར་ལ་ཆགས་མྱོང་བ་ཞིག་དང་།➊ སྐབས་དེ་ནི་རྫ་ཆས་སྔོན་གྱི་རྡོ་ཆས་གསར་མའི་དུས་ཡིན་པ་རེད། སྐད་གྲགས་ཅན་གྱི་གནའ་བོའི་རིག་དངོས་འདིའི་ཆགས་དབྱིབས་ནི། རྡོ་ཡི་ཀ་བ་ཆེན་པོ་བསླངས་ཤིང་བཟོ་བཀོད་སྒོར་དབྱིབས་ཅན་ཞིག་དང་། རྡོ་ཡི་ཀ་བ་དེ་དག་ནི་འཛམ་གླིང་སྟེང་གི་ཆེས་རྙིང་ཤོས་ཀྱི་རྡོ་རིང་གི་གྲས་ཡིན་པར་བཤད། དེ་ཡང་རྡོ་ཡི་ཀ་བ་མང་པོ་ཞིག་ལ་མི་ཡི་ཆས་གོས་ཀྱི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་དང་། རི་དྭགས་ཀྱི་འབུར་གཟུགས་སོགས་ཀྱིས་བརྒྱན་ཡོད་པས། གནའ་རྫས་རྟོག་དཔྱོད་པ་ཚོས་སྔ་རབས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལས་བརྒལ་བའི་སྐུ་འདྲའི་བྱུང་རབས་སྐོར་ལ་ཤེས་རྟོགས་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཞིག་བྱུང་ཡོད་པར་བཤད། མཐོ་ཚད་ལ་མི་ཊར་ ༡༥ དང་རྒྱ་ཁྱོན་ལ་ཨེ་ཀར་ ༢༠ ཡོད་པའི་གནའ་བོའི་ཁང་པ་མང་པོས་ཡོངས་སུ་ཁེངས་ཡོད་པ་དང། རྡོ་ཆས་གསར་མའི་དུས་ཀྱི་ཁང་ཆུང་དང་། རྡོ་རྐོས། རྡོ་བརྐོས་ཆུ་མཛོད་བཅས་ཡོད་པ་མ་ཟད། དུས་ཕྱིས་བྱས་པའི་རྗེས་ཤུལ་ཡང་འགའ་ཞིག་ཡོད། ད་ལྟའི་ས་སྔོག་འདོན་པ་ཚོས་བཤད་ན། གནའ་ཤུལ་འདི་གྲོང་གསེབ་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་དང་ཁྱད་ཆོས། ཆུའི་མ་ལག་རྡོ་ཆས་གསར་མའི་ཁྱིམ་སྤྱོད་ཡོ་བྱད་སོགས་ཉེ་བའི་ཆར་རྙེད་སོན་བྱུང་བའི་དངོས་རྫས་ཁག་ལ་གཞི་བཅོལ་ནས་གནའ་བོའི་གྲོང་གསེབ་ཅིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད།➋ ས་གཏེར་སྔོག་འདོན་བྱེད་མཁན་ཁུ་ལའོ་སི་ཤ་མེ་ཏི་ (Klaus Schmidt) ཡིས་བཤད་རྒྱུར། རྩ་ཆེའི་གནས་དེར་མཚམས་རེར་ཕྱོགས་མཐའ་གྲུ་ནས་རྔོན་པ་དང་འབྲོག་པའི་ཚོ་ཁག་འདུས་ཤིང་བྱེད་སྒོ་སྤེལ་བ་ལས། ས་གནས་དེར་གཏན་སྡོད་བྱེད་མཁན་ཉུང་ངུའམ་ཡང་ན་གཏན་སྡོན་བྱེད་མེད་སྲིད་པར་ཡང་བཤད།➌

➊ Breuers & Kinzel 2022, p. 471.
➋ Schönicke 2019, p. 214-215.

2024/06/01

གངས་རིན་པོ་ཆེ།

 མཁན་པོ་ཨོ་རྒྱན་རིག་འཛིན་གྱིས་བརྩམས།

གངས་ཏི་སེའམ་གངས་རིན་པོ་ཆེ་ (Kailāsa, 冈仁波齐峰) ནི་བོད་ལྗོངས་སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་གི་བྱང་རྒྱུད་མཚོ་མ་ཕམ་དང་ཁད་ཉེར་དུ་ལྷུན་ཆགས་སུ་ཡོད་ཅིང་། རྒྱ་མཚོ་ངོས་ལས་མཐོ་ཚད་སྨི་ (6,638 m (21,778 ft) ཡོད་པ་དང་། གང་སྐོར་ཐེངས་གཅིག་ལ་སྤྱི་ལེ་ ༥༢ དང་སྒྲོལ་མ་ལ་ཡི་མཐོ་ཚད་སྨི་ ༥༧༢༣ ཡོད། གནས་འདིར་ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་མང་པོའི་སྔོན་ནས་ནང་པ་སངས་རྒྱས་དང་། ཕྱི་རོལ་རིག་བྱེད་པ་སོགས་ཀྱིས་ངོས་འཛིན་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་བྱུང་ཡོད། གང་ལྟར་ས་གནས་འདི་བོད་ནུབ་ཁུལ་རྒྱ་ནག་དང་། རྒྱ་གར། བལ་ཡུལ་བཅས་ཀྱི་ས་མཚམས་སུ་ཆགས་ཡོད།

མིང་དོན།

གངས་རི་འདི་ལ་ཀཻ་ལཱ་ས་ (कैलास Kailāsa)ཞེས་པ་ནི་ལེགས་སྦྱར་སཾ་སྐྲྀ་ཏའི་སྐད་དུ་“ཤེལ་”ཞེས་པའི་དོན་ཅན་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་“ཏི་སེ་”ཞེས་པ་ཡང་བསིལ་བའི་དོན་ལ་འཇུག་པར་བཤད། ཡང་འགའ་རེས“ཏི་སེ”ཞང་ཞུང་ཕྱོགས་ནས་ཆུ་ཡི་མིང་ཡིན་པས་ཆུ་ཡི་ཕུགས་ལྟ་བུ་ཞིག་ལ་གོ་ཆོག་ཚུལ་བཤད་པའང་ཡོད། དེ་བཞིན་“གངས་རིན་པོ་ཆེ་”ཞེས་པ་ནི་བོད་སྐད་དེ“གངས་”ནི་ཁ་བ་དང་“རིན་པོ་ཆེ་”ནི་རྩིས་ཐང་ཆེ་བའི་དོན་ཅན་ལ་འཇུག་པ་གོ་སླ།

ས་ཁམས།

གངས་ཏི་སེའམ་གངས་རིན་པོ་ཆེ་ནི་ཨེ་ཤ་ཡའི་ཆུ་བོ་མང་པོ་ཞིག་གི་འབྱུང་ཁུངས་ཡིན་པ་སྟེ། ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ། སེང་གེ་གཙང་པོ། ཆུ་ཀླུང་སུ་ཏ་ཛེ། གངྒཱའི་ཡན་ལག་ཀརྞ་ལི་རྣམས་ཡིན་ལ། གཙང་པོ་འདི་དག་ཚང་མ་ཀཻ་ལ་ཤའི་ས་ཁུལ་སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་ ༢༣ ནས་འབབ་མགོ་བརྩམས་ཡོད། མ་ཕམ་གཡུ་མཚོའམ་མཱ་ན་ས་རཽ་ཝ་ར་ (मानसरोवर / Mānasarōvara) ནི་གཡས་གཡོན་གྱི་གངས་རི་དང་གངས་ཕྲན་ནས་བབས་པའི་ཆུ་བོ་ཆེ་ཆུང་དུ་མ་འདུས་ནས་མཚོ་འདི་་གྲུབ་པ་ཡིན་ལ། དེའི་འཁྲིས་སུ་་ཧ་ལམ་མ་ཕམ་མཚོ་འདྲ་ལ་ཁད་པའི་ལག་ངར་མཚོའམ་རཱཀྵ་ས་ཏཱ་ལ་ (Rākṣasatāla) ཞེས་པའི་ཚྭ་ཆུའི་མཚོ་ཞིག་ཡོད། མཚོ་དེའི་རང་བཞིན་ཚྭ་མཚོ་ཡིན་ལདེའི་ནང་དུ་མ་ཕམ་མཚོའི་འཚོ་ཆུ་འབབ་ཀྱིན་ཡོད།

ནང་པའི་ལུགས།

དེ་ལྟ་བུའི་གངས་རི་ནི་«མཛོད་འགྲེལ་»ལས།➊ རི་ནག་པོ་དགུ་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ན་གངས་རི་དང་ཚུར་རོལ་ན་མཚོ་མ་དྲོས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལས་ཆུ་ཆེན་པོ་བཞི་སྟེ་གངྒ་དང་སིནྡྷུ། སི་ཏཱ། པཀྵུ་བཅས་འབབ་ཀྱི་ཡོད་ཅེས་དང་། པདྨའི་ལུང་བསྟན་བཀའ་རྒྱ་མ་ལས་གངས་ཏི་སེ་ཤེལ་གྱི་མཆོད་རྟེན་འདྲ་བའི་ཤར་ཕྱོགས་སུ་ཟངས་ལུང་ཡོད་ཅེས་དང་། «བློན་པོ་བཀའ་ཐང་»➋ལས། “རྡོ་རྗེ་གདན་ནས་བྱང་ཕྱོགས་བཙལ་བ་ན། རི་ནག་དགུ་འདས་ཕ་རོལ་གངས་ཏི་སེ། །”ཞེས་པ་དང་། དཔལ་ལྡན་ཨ་ཏི་ཤ་ (d. ༡༠༥༤) མངའ་རིས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལྷ་བཙུན་བྱང་ཆུབ་འོད་ (cent. ༡༡) ཀྱིས་གདན་དྲངས་སྐབས་ཏི་སེའི་མདུན་དུ་ཕེབས་ཚེ། ཇོ་བོ་རྗེའི་ཞལ་ནས། ཏི་སེའི་གངས་ནས་གནས་བརྟན་རྣམས་གདུགས་ཚོད་ཀྱི་གནྜི་རྡུང་བྱུང་། རང་རེ་ཡང་གུང་གི་དྲོ་གྱིས་ཤིག་གསུངས་པ་སོགས་རྒྱ་བོད་པཎ་གྲུབ་སུས་ཀྱང་ཏི་སེ་ཞེས་པ་ནི་བོད་ཀྱི་རི་འདི་ལ་ངོས་འཛིན་པ་ཡིན།

གནས་ཁྱད་པར་ཅན་འདི་ནས་འབྲི་གུང་སྐྱོབ་པ་འཇིག་རྟེན་གསུམ་མགོན་(༡༡༤༣–༡༢༡༧)ནས་རྗེ་དཀོན་མཆོག་ཕན་བདེ་ཉི་མའི་བར་གངས་ཏི་སེའི་རིག་པ་འཛིན་པ་མཁན་རྡོར་འཛིན་དང་འབྲི་གུང་པའི་གྲུབ་མཐའ་འཛིན་པའི་དགེ་འདུན་གྱི་སྡེ་མ་ཆད་པ་བྱུང་། ཁྱད་པར་དུ་མཉམ་མེད་དྭགས་པོ་བཀའ་བརྒྱུད་ཀྱི་སྒྲུབ་གནས་སུ་གྱུར་ཚུལ་ནི། རྗེ་ལྷོ་བྲག་མར་པ་ལོ་ཙཱ་བ་ཆོས་ཀྱི་བློ་གྲོས་ (༡༠༡༢–༡༠༩༧) ཀྱིས་ལུང་བསྟན་ལྟར་རྗེ་བཙུན་མི་ལ་རས་པ་ (༡༠༤༠–༡༡༢༣) གནས་འདིར་སྒྲུབ་པ་ཡུན་རིང་མཛད། དེ་བཞིན་དུ་འབྲི་གུང་སྤྱན་སྔ་ཤེས་རབ་འབྱུང་གནས་ (༡༡༧༥–༡༢༥༥) དང་། གྲུབ་ཐོབ་སེང་གེ་ཡེ་ཤེས་ (༡༡༨༡–༡༢༥༥) རྒོད་ཚང་པ་མགོན་པོ་རྡོ་རྗེ་ (༡༡༨༩–༡༢༥༨)སོགས་གཙོ་བོ་འགྲོ་མགོན་བཀའ་རྒྱུད་པའི་བསྟན་པ་རྒྱ་ཆེར་དར། གཞན་ཡང་དགེ་ལྡན་པའི་སྐྱེས་ཆེན་པཎ་ཆེན་བློ་བཟང་ཆོས་རྒྱན་ (༡༥༧༠–༡༦༦༢) དང་རྙིང་མའི་གྲུབ་ཆེན་ཞབས་དཀར་ཚོགས་དྲུག་རང་གྲོལ་ (༡༧༨༡–༡༨༥༡) སོགས་མཁས་གྲུབ་མང་པོས་ཞབས་ཀྱིས་བཅགས་མྱོང་བའི་གནས་ཁྱད་པར་ཅན་ཞིག་ཡིན།

ཧིན་དྷུའི་ཆོས་ལུགས།

ཧིན་དྷུ་ཆོས་ལུགས་ཁྲོད་དུ་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་ན། གངས་ཏི་སེ་ནི་ལྷ་ཆེན་པོ་ཤི་བའ་དབང་ཕྱུག་ཆེན་པོ་ (Śiva) ཡི་བཞུགས་གནས་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་དང་ལྷན་དུ་བཙུན་མོ་པརྦ་ཏི་ (Parvati) དང་སྲས་ག་ནེ་ཤ་ (Ganesha) དང་ཀར་ཏི་ཀེ་ཡ་ (Kartikeya) རྣམས་ཀྱང་བཞུགས་པར་ཡིད་ཆེས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། རྒྱ་གར་གྱི་གཏན་རྒྱུད་གྲགས་ཅན་«ར་མ་ཡ་ནའི་རྟོག་བརྗོད་ནང་»གི་ཨུཏྟ་ར་ཀནྡ་ཞེས་པའི་ཚན་པའི་ནང་གསལ་ལྟར་ན། རྒྱལ་པོ་རཱ་ཝ་ཎ་ (Rāvaṇa) ནའམ་སྲིན་པོ་ལངྐ་མགྲིན་བཅུ་ཡིས་ལྷ་དབང་ཕྱུག་ལ་འཁོན་ལན་སློག་པའི་ཆེད་དུ་གངས་རི་ཏི་སེ་རྩ་མེད་དུ་གཏོང་རྩིས་བྱས་ཀྱང་། ལྷ་ཆེན་དབང་ཕྱུག་གིས་རྐང་གཡས་ཀྱི་མཐེ་མོས་མནན་ཏེ་བདུད་ཀྱི་ལམ་བཀག་པར་བཤད། དེ་བཞིན་«མ་ཧཱ་བྷཱ་ར་ཏ་» (Mahābhārata) དང་«ཝིཥྞུ་པུ་རཱ་ཎ་» (Viṣṇu purāṇa)➌ སོགས་སུ་གངས་ཏི་སེའི་སྐོར་རྒྱ་ཆེར་འབྱུང་།

གཅེར་བུ་པའི་ལུགས།

གཅེར་བུ་པའམ་ཇེན་གྱི་གསུང་རབ་ལྟར་ན།➍ ཨཤྟ་པ་ད་ནི་ཏཱིརྠཾ་ཀ་ར་ (tīrthaṅkara) ཞེས་ཇེན་གྱི་བླ་རབས་ནང་གི་ཆེས་ཐོག་མ་དྲང་སྲོང་རྀཥ་བྷ་དེ་བ་ (Ṛṣabhadeva) མཆོག་ཐར་པའམ་གྲོལ་བ་ཐོབ་པའི་གནས་ཡིན་པར་འདོད། དེ་ཡང་རྒྱལ་བ་པའི་ལུགས་ལ། རྀཥ་བྷ་དེ་ན་ཐ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རྗེས་སུ་དེའི་སྲས་རྒྱལ་པོ་བྷ་ར་ཏས་ཡུལ་དེར་མཆོད་རྟེན་གསུམ་དང་། གནས་ཉེར་ལ་ཏིརྠི་ཀའི་ལུགས་ཀྱི་མཆོད་ཁང་ཉེར་བཞི་བཞེངས་ཤིང་། དེ་དག་གི་སྐུ་གཟུགས་ལ་རིན་པོ་ཆེས་སྤྲས་ཏེ་སིྃཧ་ནི་ཤིདྡྷ་ཞེས་མིང་བཏགས་ཞེས་སོགས་འཁོད།


མཆན།

➊ «མཛོད་རང་འགྲེལ་» (D, fol. 147b5–7): ལས། “འདི་ནས་བྱང་ན་རི་ནག་པོ། །དགུ་འདས་གངས་ཅན། འཛམ་བུའི་གླིང་འདི་ཉིད་ཀྱི་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་བྱང་ཕྱོགས་ན་རི་ནག་པོ་གསུམ་མོ། །དེ་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ན་ཡང་གསུམ། དེ་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ན་ཡང་གསུམ་སྟེ་དགུ་འདས་པའི་ཕ་རོལ་ན་གངས་རིའོ། །དེ་ནས་ནི། སྤོས་དང་ལྡན་པའི་ཚུ་རོལ་ན། །ཆུ་ཞེང་ལྡ་བཅུ་ཡོད་པའི་མཚོ། །རི་གངས་ཅན་དེའི་ཕ་རོལ་ན་མཚོ་མ་དྲོས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལས་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བཞི་སྟེ། གང་གཱ་དང༌། སིན་དྷུ་དང༌། པ་ཀྵུ་དང༌། སི་ཏཱ་རྣམས་འབབ་པ་ཡོད་དེ། དེ་ནི་ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་ལྔ་བཅུ་ཆུར་ཡང་དཔག་ཚད་ལྔ་བཅུ་སྟེ། དེར་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་དང་མི་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པར་དཀའོ། །”
➋ «བློན་པོ་བཀའ་ཐང་» (ed. p. 428.15–20) ལས། “འཛམ་མིང་སྙིང་པོ་རྒྱ་གར་རྡོ་རྗེ་གདན། །རྡོ་རྗེ་གདན་ནས་རྒྱང་ཕྱོགས་བཙལ་བ་ན། །རི་ནག་དགུ་འདས་ཕ་རོལ་གངམ་ཏི་སི། །གངས་རིའི་བྱང་ངོས་རི་བོ་སྤོས་ངད་ལྡན། །དེ་གཉིས་བར་ན་མ་དྲོས་མཚོ་ཞེས་ཡོད། །གྲུ་བཞི་ཆུ་ཞེང་དཔག་ཚད་ལྔ་བརྒྱ་སྡོང་། །ཡན་ལག་བརྒྱད་དང་ལྡན་པའི་ཆུས་གང་བ། །རྟག་ཏུ་བསིལ་གནས་དབྱིབས་ལེགས་ལྟ་ན་སྡུག །”
➌ Allen, Charles. (1982). A Mountain in Tibet, pp. 21–22. André Deutsch. Reprint: 1991. Futura Publications, London. ISBN.
➍ "To heaven and back". The Times of India. 11 January 2012. Archived from the original on 7 July 2012. Retrieved 2 March 2012.

2024/05/30

གསེར་འོད་དམ་པ་བཀླགས་པའི་ཟིན་ཐོ།

 དང་པོ། ​«གསེར་འོད་དམ་པ»བཀླགས་པའི་ཟིན་ཐོ། 

གྲོག་མ། 2023-12-29 10:28

ངས་དེ་རིང«འཕགས་པ་གསེར་འོད་དམ་པ་མདོ་སྡེའི་དབང་པོའི་རྒྱལ་པོ་»ཞེས་པའི་གསུང་རབ་གྲགས་ཆེན་དེ་ཞིབ་མོར་བཀླགས་པ་ཡིན། སྤོས་དང་མར་མེ་སྦར། བཆོད་པ་བདུན་ཚར་བསྒྲིགས། དེ་ནས“བྱ་རྒོད་ཕུང་པོ་ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས། །ཟབ་མོ་སངས་རྒྱས་སྤྱོད་ཡུལ་ན། །དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བཞུགས་ནས་ནི། །དག་ཅིང་རྡུལ་རྣམས་མེད་པ་ཡི། །བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མཆོག་རྣམས་ལ། །མདོ་སྡེའི་དབང་པོའི་རྒྱལ་པོ་སྟེ། །མཉན་ན་ཤིན་ཏུ་ཟབ་པ་དང་། །ཡོངས་སུ་བརྟགས་ན་ཟབ་པ་ཉིད། །གསེར་འོད་དམ་པ་འདི་འཆད་དོ། །”ཞེས་སོགས་དབྱངས་ཀྱི་རྟ་ལ་དྲངས་ཏེ། བློ་ཡོངས་སུ་གཏད་ལ། དྲན་པ་མངོན་དུ་བཞག་ནས་བཏོན་པ་ཡིན། 


དཔེ་ཆ་འདི་བོད་ཀྱི་བཀའ་འགྱུར་ཁྲོད་ནས་མཁོ་རྒྱུག་ཆེ་ཤོས་སུ་གྱུར་པའི་ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་སྡེ་ཞིག་ཡིན་པ་ནི་ཚང་མས་ཤེས་གསལ་ལྟར་ཡིན་ལ། «གསེར་འོད་དམ་པ་»ཞེས་པའི་མདོ་སྡེ་འདི་ལ་རྒྱས་བསྡུས་མི་འདྲ་གསུམ་ཐམ་པ་བཞུགས། དེའི་ནང་གི«གསེར་འོད་བམ་ལྔ་མ་»འདི་ལ་ལེའུ་ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག་གདའ། «གསེར་འོད»ཅེས་སུ་གྲགས་པའི་མདོ་སྡེ་འདི་དག་ནི་གཟུངས་སྔགས་དང་བསྒྲུབ་པའི་ཆོ་ག །བྲིས་སྐུའི་སྒྲུབ་ཐབས། སྦྱིན་སྲེག་གི་ཆོ་ག་སོགས་བསྟན་པས། སྔགས་བྱ་རྒྱུད་ཀྱི་ཁོངས་སུ་འཐད་པའི་ཕྱིར་ན་མདོ་གྲས་སུ་མ་བཀོད་པར། སྡེ་དགེ་བཀའ་འགྱུར་གྱི་རྒྱུད་འབུམ༼པ༽དང་༼ཕ༽རྟགས་ཅན་དུ་བཞག་འདུག། བུ་སྟོན་གྱིས་ཀྱང་། «རྒྱུད་སྡེ་སྤྱི་རྣམ་»དུ་«གསེར་འོད་»རྒྱུད་དུ་འཐད་པའི་ལུང་རིགས་གཉིས་ཀ་བཀོད་ནས་བཤད།


ངའི་ཕ་ཡུལ་གྱི་དད་འབངས་ཁྲོད་ན་དར་སྲོལ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའི«ལྷ་མོ་དཔལ་གྱི་གཡང་སྐྱབས་»ཟེར་བ་དེ་ཡང་། «གསེར་འོད་»ཀྱི་ལེའུ་བརྒྱད་པ་དབྱངས་ཅན་གྱི་ལེའུ་དང་། དགུ་པ་ལྷ་མོ་ཆེན་མོ་དཔལ་གྱི་ལེའུ་སོགས་ལ་གཞི་བཅོལ་ཞིང་། གནའ་བོའི་བོད་རང་གི་བོན་ལུགས་གཏོ་གླུད་དང་། གཡང་འགུག། ལྷ་བསང་གི་ཆོ་གའི་རིམ་པས་རྒྱན་གྱིས་སྤྲས་ཏེ་བརྩམས་གནང་བ་ཞིག་ཡིན་པ་ཚོར་བྱུང་། 


«གསེར་འོད་དམ་པ་»འདིའི་ལེའུ་བཅུ་བདུན་པ། ཚོང་དཔོན་གྱི་བུ་ཆུ་འབེབས་ཀྱིས་ཉ་བཏུལ་བ་སྔོན་བྱུང་གི་གཏམ་བརྒྱུད་དེ་ནི་མདོ་སྡེ་འདིའི་བརྗོད་བྱ་གལ་ཆེན་ཡིན་ན་ཡང་། ཀུན་ལ་ཆ་རྒྱུས་ཆེ་བས་འདིར་མི་གླེང་། ངེས་པར་དུ་གླེང་ན་འདོད་པ་ནི་ལེའུ་བཅོ་བརྒྱད་པ་སྟག་མོ་ལུས་སྦྱིན་གྱི་གཏམ་གྱི་འཕྲོས་གཞི་དེ་ཡིན། དེ་ཡང“བཅོམ་ལྡན་འདས་དགེ་སློང་སྟོང་གིས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་ཏེ། ཡུལ་ལྔ་ལེན་གྱི་ལྗོངས་སུ་ལྗོངས་རྒྱུ་ཞིང་གཤེགས་ནས་ནགས་ཚོགས་ཞིག་ཏུ་བྱོན་པ་དང་། དེར་དེས་སྔོ་ཞིང་འཇམ་ལ་མཐིང་གར་འདུག་པའི་སྤང་གི་ངོས་མེ་ཏོག་གི་དྲི་ཞིམ་པ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་རབ་ཏུ་བརྒྱན་པའི་ས་ཕྱོགས་ཞིག་གཟིགས་སོ། །གཟིགས་ནས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ཀུན་དགའ་བོ་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། ཀུན་དགའ་བོ་ས་ཕྱོགས་འདི་ནི་མཛེས་པ་སྟེ། འདི་ན་གཏམ་གྱི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་ཡོད་ཀྱིས་ད་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་གདན་ཐིངས་ཤིག”ཅེས་གསུང་ཞིང་། “དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་གདན་དེ་ལ་བཞུགས་ནས་དགེ་སློང་རྣམས་ལ་བཀའ་སྩལ་པ། དགེ་སློང་དག་ཁྱོད་བྱ་དཀའ་བའི་ལས་བྱེད་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་རུས་པ་རྣམས་བལྟ་བར་འདོད་དམ། དེ་སྐད་ཅེས་བཀའ་སྩལ་པ་དང་།”དེར་བཞུགས་ཀྱི་དགེ་སློང་དག་གིས་ཀྱང་། ཡོན་ཏན་དཔག་མེད་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་དེའི་རུས་པ་ལ་བལྟ་འདོད་ཡོད་ཚུལ་ཞུས་འདུག། དེ་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ས་ཆ་དེ་ག་རང་ནས་ནོར་བུ་དང་གསེར་དང་དངུལ་ལས་བྱས་པའི་མཆོད་རྟེན་ཞིག་ཐོལ་བྱུང་གི་ཚུལ་གྱིས་སྤྱན་དྲངས་འདུག། (དེ་ལ་གཏེར་ནས་བཏོན་ཟེར་ཡང་ཆོག་ངེས།) མཆོད་རྟེན་དེའི་ནང་དུ་གསེར་གྱི་ཟ་མ་ཏོག་ཅིག། ཟ་མ་ཏོག་དེའི་ནང་དུ་རུས་པ་དཀར་པོ་ཁ་བའི་མདངས་ཅན་ཞིག་ཡོད། དེ་ནས་ཀུན་དགའ་བོས་རུས་པ་དེའི་ཚུལ་ཇི་ལྟར་ཡིན་པ་བཅོན་ལྡན་འདས་ལ་བཀའ་འདྲི་ཞུས་པ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། “ཀུན་དགའ་བོ་སྔོན་བྱུང་བ་འདས་པའི་དུས་ན་རྒྱལ་པོ་ཤིང་རྟ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་བཞོན་པ་དང་སྟོབས་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་ཐོགས་པ་མེད་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་ཕ་རོལ་གནོན་པ་ཞིག་བྱུང་སྟེ” ཞེས་སོགས་གསུང་ནས་སྟག་མོ་ལུས་སྦྱིན་གྱི་ལེའུ་དེ་ཞིབ་རྒྱས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསུང་ཡོད། སྟག་མོ་ལུས་སྦྱིན་གྱི་མཛད་པ་རྣམ་ཐར་འདི་ཤིན་ཏུ་གྲགས་ཆེ་བས་ན་ང་ཚོ་སུས་ཀྱང་ཤར་ཤར་འཆད་ཤེས་པ་དེ་མ་ཡིན་ནམ། འོན་ཀྱང་ལེའུ་བཅོ་བརྒྱད་པ་འདིའི་ནང་གི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་གཏེར་ཁ་བཞེས་མཛད་པའི་ཚུལ་འདིས། སྔ་འགྱུར་རྙིང་མ་བའི་གཏེར་སྟོན་གྲུབ་པའི་རིག་འཛིན་དག་གིས་མཛད་པའི་ཚུལ་དག་དྲན་པར་བྱེད་ཅིང་། ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་སྡེ་འདི་དག་ལས་བྱུང་བའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་རྫས་གཏེར་བཞེས་ཚུལ་ཁུངས་སུ་བཅོལ་ནས་རྙིང་མ་བས་གཏེར་ཁ་ར་སྤྲོད་དག་འབུད་བྱེད་སྲོལ་ག་ཚད་ཡོད་དམ་སྙམ་པ་བྱུང་། 


«གསེར་འོད་བམ་ལྔ་མ་»འདི་ལ་འགྱུར་བྱང་མི་སྣང་ཡང་། འདི་དང་ཁ་བྱང་གཅིག་པ་གཅིག་རྐྱང་ཡིན་པའི་«གསེར་འོད་བམ་བཅུ་»མའི་མཇུག་ཏུ། “པཎྜི་ཏ་ཛི་ན་མི་ཏྲ་དང་། ཤཱི་ལེནྡྲ་བོ་དྷི་དང་། ཞུ་ཆེན་གྱི་ལོཙྪ་བ་བནྡེ་ཡེ་ཤེས་སྡེས་བསྒྱུར་ཅིང་ཞུས་ཏེ་སྐད་གསར་ཆད་ཀྱིས་གཏན་ལ་ཕབ།”ཅེས་འཁོད་འདུག། ཁ་བྱང་ཅུང་ཟད་མི་འདྲ་བའི་དཔེ་«འཕགས་པ་གསེར་འོད་དམ་པ་མཆོག་ཏུ་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་མདོ་སྡེའི་རྒྱལ་པོ་ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་མདོ་»ཞེས་པ་དེའི་མཇུག་ཏུ། “ཞུ་ཆེན་གྱི་མཁན་པོ་དང་། ལོ་ཙྪ་བ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རིང་ལུགས་བནྡེ་ཆོས་གྲུབ་ཀྱིས་རྒྱའི་དཔེ་ལས་བསྒྱུར་ཅིང་ཞུས་ཏེ་གཏན་ལ་ཕབ།” ཅེས་གསལ་ཞིང་། འདི་ལ་ལེའུ་སུམ་ཅུ་སོ་གཅིག་ཡོད་པས་ན། «གསེར་འོད་»མི་འདྲ་བ་གསུམ་ལས་འདི་རྒྱས་ཤོས་དེ་རེད། 

​

ངས་དེ་རིང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དག་དབྱངས་སུ་གྱེར་ཏེ། “སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་དག་ནི་རྨི་ལམ་རང་བཞིན་ཏེ། །ནམ་མཁའ་འདྲ་ཞིང་ནམ་མཁའི་ངོ་བོ་ཉིད་ཀྱང་ལགས། །སྒྱུ་མ་སྨིག་རྒྱུ་དང་ནི་ཆུ་ཡི་ཟླ་བ་འདྲ། །འདྲེན་པ་ཁྱོད་ཀྱིས་སྟོང་པ་ཚེ་དང་ལྡན་པ་ལགས། །” ཞེས་ཆ་ཚང་བར་རྟ་ལ་དྲངས་ཏེ་བླངས་སོ།། དེ་ནས་མཇུག་ཏུ«གསུར་བསྔོ་རྐྱེན་ངན་ཀུན་གྲོལ»ཡང་དབྱངས་སུ་གྱེར་ནས་བཏོན། སླར་ཡང་སྤོས་སྤར། མཆོད་ཁ་གསོས། འཕགས་པ་ས་ཡི་སྙིང་པོའི་མཆོད་བསྟོད་དང་མཚན་གཟུངས་ལ་ཁེན་ནས«གཡང་འགུགས་ལྷ་རྫས་ལྕགས་ཀྱུ་»རྟ་ལ་དྲངས་ཤིང་དབྱངས་སུ་གྱེར། དྲིལ་བུ་འཁྲོལ་ཞོར་མདའ་དར་གཡབ། གཡང་སྒྱེའི་ནང་དུ་འབྲུ་སྣ་ཡང་བསྣན། བན་བོན་བསྲེས་ཤིང་སྦྱིན་བདག་གི་རེ་བ་སྐོང་བར་བྱས་སོ། །ངས་ད་ནས་བཟུང་སྟེ་དཔེ་ཆ་བརྒྱ་ཀློག་དགོས་ཤིང་། ཟིན་ཐོ་ཡང་བརྒྱ་འབྲི་དགོས། འདི་ནི་དཔེ་ཀློག་ཟིན་ཐོ་དང་པོ་དེ་ཡིན།