ཆེས་མཐའ་མཇུག་གི་མི་སྐད།

༡༡། ནེཌ་མཌ་ཌྲེལ། (Ned Maddrell) སྤྱི་ལོ་༡༨༧༨། ནས་༡༩༧༤ བཞུགས། ཤེས་རྟོགས་བྱུང་གསལ་ལྟར་ཁོང་ནི་མཐའ་མཇུག་གི་མནྶ་ (Manx) སྐད་རིགས་བཤད་མཁན་ཡིན་ལ་གོང་གི་ཌོལ་ལས་ཕན་ཊརེ་ཐ་དང་དུས་མཉམ་ཡིན་པར་བཤད། འོན་ཀྱང་ནེཌ་མ་ཌྲེལ་གྱི་ཐད་ལ་ཡང་འདོད་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་འགའ་རེ་ཡོད་པར་གྲགས། གང་ལྟར་ཁོང་ནི་སྐད་རིགས་གཅེས་སྲུང་གི་བགྱི་བ་ལྷུར་ལེན་ནུས་པའི་སྐྱེ་བོ་དམ་པ་ཞིག་ཡིན། སྤྱིར་ཁོ་རང་ཁ་རེག་ནེཤའི་(དབྱིན་ཇིའི་མཚོ་གླིང་ཞིག)ཉ་པ་ཞིག་དང་ཕྱོགས་གང་སར་འགྲུལ་བཞུད་གནང་མཁན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན། མི་ཚེའི་མཐའ་མཇུག་གི་ལོ་རབས་ཁ་ཤས་ནང་དུ་ཨེསྶ་ལེའི་ན་གཞོན་སྐད་རིགས་བསྐྱར་གསོ་བའི་དཔུང་ཁག་ལ་མནྶ་སྐད་རིགས་སློབ་འཁྲིད་དང་སྐད་གདངས་ཟིན་ཐོར་བཀོད་པ་སོགས་བྱས་ཏེ་སྐད་རིགས་ཉམས་གསོ་མི་དམན་པ་ཞིག་བྱས་ཡོད་སྟབས། ཁོང་རང་ཉིད་ཀྱི་བྱས་རྗེས་དག་ང་ཚོས་ཅིས་ཀྱང་བསམ་འོས་པ་ཞིག་ཡིན། གང་ལྟང་ཁོང་གྲོངས་རྗེས་སྐད་རིགས་ཉམས་གསོའི་ཐད་དེ་གར་བྷནྶ་ཁོཡིལ་་གྷཱལ་གྷཱ་གྱི་ (Bunscoill Ghaelgagh) ཞེས་པའི་སྔོན་འགྲོ་སློབ་གྲྭ་ཞིག་བཙུགས་ཏེ་མནྶ་ཁོ་ན་སློབ་འཁྲིད་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད་པར་བཤད།

ནུས་མེད་སྐྱེ་བོའི་ཉི་མོ།

རྒྱལ་ཡོངས་ནུས་མེད་སྐྱེ་བོའི་ཉིན་མོའི་རྒྱབ་ལྗོངས།
རྒྱལ་ཡོངས་ནུས་མེད་སྐྱེ་བོའི་ཉིན་མོ་ནི་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གིས་མཉམ་ལས་ཀྱིས་འབད་བརྩོན་བརྒྱུད། ནུས་མེད་སྐྱེ་བོ་དག་ལ་ཡང་རང་རང་ལ་དཔོག་པའི་འཇོན་ནུས་རེ་ཡོད་པ་ཁོང་ཚོར་ཉམས་མྱོང་དང་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་ཚུལ་གསལ་བསྒྲགས་དང་འབྲེལ་ཐོག་མའི་དུས་ཆེན་སྲུང་བརྩི་༡༩༩༢ ལོར་ཞུས་ཡོད། འདི་ནི་འཛམ་གླིང་ནང་གི་ནུས་མེད་སྐྱེ་བོ་དག་ལ་ཐུགས་ཁུར་ཆེ་བཞེས་ཀྱི་བྱ་གཞག་རླབས་ཆེན་ཞིག་དང་ནུས་མེད་སྐྱེ་བོ་དག་གི་ཐད་ལ་དོན་དངོས་ཀྱི་ཤེས་རྟོགས་གསར་པ་གོང་འཕེལ་དུ་གཏོང་ནུས་པ་སྟེ། དཔེར་ན་ནུས་མེད་ཀྱི་སྐྱེ་བོ་ནི་ཆབ་སྲིད་དང་། དཔལ་འབྱོར། རིག་གཞུང་སོགས་སྤྱི་ཚོགས་ཧྲིལ་པོའི་ནང་ཁྱབ་ནས་ཡོད་པ་རེད།
སྤྱིར་ན་འཛམ་གླིང་གི་མི་མང་ཕྲག་ཁྲིག་ཕྱེད་ལས་བརྒལ་བར་ནུས་མེད་ཀྱི་གནས་སྟངས་ཡོད་པ་སྟེ་སེམས་ཁམས་དང་། གཟུགས་ཁམས། ཚོར་ཤེས་མེད་པ་སོགས་ཀྱིས་མཚོན་ཡོད། ཁོང་ཅག་ས་ཕྱོགས་ཡུལ་གྲུ་གང་ཞིག་ཏུ་ཡོད་ཀྱང་རུང་ནུས་ཤུགས་ཀྱིས་མ་འདང་བ་འམ། སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་གཅད་མཚམས་འོག་ནས་འགུལ་ས་མེད་པའི་གནས་སྟངས་ཚབས་ཆེན་ཞིག་ཆགས་ཡོད། འོན་ཀྱང་འདས་པའི་ལོ་རབས་གཉིས་ཀྱི་རིང་ནུས་མེད་སྐྱེ་བོའི་ཐད་ལ་ལྟ་ཚུལ་གསར་པ་བྱུང་ཡོད་པ་སྟེ། གཅིག་༡༩༨༡ ལོར་རྒྱལ་ཡོངས་ལོ་འཁོར་ནུས་མེད་ཀྱི་ལྷན་ཚོགས་ཚོགས་ཏེ་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས་ཡོད། གཉིས། ༡༩༨༣ ནས་༡༩༩༢ བར་གྱི་རྒྱལ་ཡོངས་ལོ་རབས་ནུས་མེད་ལྷན་ཚོགས་འཚོགས་ཐོག་ནུས་མེད་སྐྱེ་བོ་དག་ལ་ཡང་སྤྱི་ཚོགས་ནང་ལས་གནས་སོགས་འདྲ་མཉམ་གྱི་ཐོབ་ཐང་དགོས་སྐོར་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས་ཡོད། །
མདོ་དོན་ལོ་རེའི་ཕྱི་ཟླ་༡༢། ཚེས་༣ ཉིན་པོ་དུས་ཆེན་སྲུང་བརྩི་ཞུ་བཞིན་པ་ལྟར་ཁོ་བོས་ཀྱང་ང་ཚོ་བོད་ཡིག་ཀློག་མཁན་ཚོར་སྐལ་བ་མ་ཆད་ཙམ་དུས་བྲིས།

ཆེས་མཐའ་མཇུག་གི་མི་སྐད།

དེང་སང་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་རིག་གཞུང་དང་ཤེས་ཡོན་ཚན་པས་ (UNESCO) འཛམ་གླིང་ཉེན་ལྡན་སྐད་རིགས་ཁག་གློག་རྡུལ་གཅད་ཁྲའི་ནང་དུ་བཏོན་གསལ། དེང་གི་སྐད་རིགས་ ༦༥༠༠ ནང་གི་ཕྱེད་ཀ་ཙམ་ཉེན་ལྡན་སྐད་རིགས་ཀྱི་གནས་སུ་གྱར་ཡོད་ཅིང་དེ་དག་རྒྱལ་ཁབ་མ་འཇིགས་པའི་སྔོན་ནས་སྐད་རིགས་བརླག་འགྲོ་རྒྱུའི་སྔོན་དཔག་གནང་ཡོད། སྤྱིར་སྐད་རིགས་ ༡༠༠ ཙམ་རྦད་དེ་རྩ་མེད་སོང་ཚར་ཡོད་ལ་དེ་དག་ལས་ཁག་གཅིག་ལ་བརླགས་ཤུལ་གསལ་པོ་ཡང་མེད་མོད་ཁག་གཅིག་ལ་སྒྲ་འཇུག་དང། བརྙན་ཕབ། ཟིན་ཐོར་བཀོད་པ་སོགས་གཞི་བྱས་ཏེ་མཇུག་མཐའི་ཕ་སྐད་སྨྲ་བ་པོ་སུ་ཡིན་པ་ང་ཚོས་ཏན་ཏན་གསལ་པོ་ཤེས་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད། དེས་ན་ཤི་ཟིན་པའི་སྐད་རིགས་བརྒྱ་ཕྲག་ལས་མཇུག་མཐའི་ཕ་སྐད་སྨྲ་བ་པོ་བཅུ་གཉིས་རིམ་པ་བཞིན་ལུགས་ལྡོག་ཏུ་བཀོད་ན།

༡༢༽  ཌོལ་ལས་ཕེན་ཊརེ་ཐ་ (Dolly Pentreath (bap. 16 May 1692 – 26 December 1777) ནི་སྤྱི་ལོ་ ༡༧༧༧ ལོར་གཤེགས་ཟིན། ཁོང་ནི་ཁོར་ནི་ཤི་ (traditional Cornish) ཡི་མཇུག་མཐའི་ཕ་སྐད་སྨྲ་བ་པོ་ཡིན་པ་དང་དུས་ཚོད་ཀྱང་ཁོང་མོའི་དུར་རྡོ་ལས་གསལ་ཞིང་དུར་རྡོ་ད་རུང་གནས་ཡོད། སྤྱིར་ཁོང་མོ་ན་གཞོན་སྐབས་གཞི་ནས་དབྱིན་ཇི་བསླབས་པ་ཡིན་ལ་ཁོང་གིས་རང་ཉིད་ཀྱི་ཕ་སྐད་ལ་དུང་ཞེན་ཆེ་བའི་ཆེས་མཐའ་མཇུག་གི་ཚིག་གཅིག་སྟེ་“མེ་ ནེ་ ཝིདན་ སེའོ་སེལ་ སའོཛ་ནེཀ་” སྟེ། (Me ne vidn cewsel Sawznek!) སྟེ། “ངས་དབྱིན་སྐད་བཤད་འདོད་མེད་”ཅེས་གསུངས་ཡོད། ཤེས་གསལ་ལྟར་ན་མོས་རྒྱུན་པར་གང་སག་ལས་དུ་བ་འཐེན་ཞིང་མ་རངས་པའི་སྐད་ཆ་བཤད་ཀྱི་ཡོད་སྟབས་ཁག་གཅིག་གིས་གདོན་འདྲེའི་རིགས་ཡིན་པར་བསམ་གྱི་ཡོད་ཟེར། ལོ་རྒྱུས་བཤད་སྲོལ་ལ་རྩོད་རྙོག་ཡོད་པ་སྟེ། འགའ་རེས་“ཁོར་ནི་ཤིའི་”མཇུག་མཐའི་ཕ་སྐད་སྨྲ་བ་པོ་སྐྱེས་མ་ཌོལ་ལས་འདི་ཉིད་ཡིན་ཚུལ་དང་། ཕྱོགས་གཞན་པས་ ༡༨༩༠ ལོར་གཤེགས་ཟིན་པའི་འཇོན་ཌ་ཝེས་ (John David) ཡིན་པར་བརྩི་བ་དང་། ཡང་གཞན་པ་འགས་ནི་དོན་དངོས་ཐོག་“ཁོར་ནི་ཤི་”ཡི་སྐད་རིགས་ད་རུང་རྦད་དེ་ཤི་མེད་པར་བཤད། འོན་ཀྱང་ཕྱིས་སུ་སྐད་རིགས་བསྐྱར་གསོ་ལམ་ལྷོང་གང་འཚམས་བྱུང་ཏེ་ ༢༠༠༠ དང་ ༢༠༠༨ སོ་སོར་ཡོ་རོབ་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་སྐད་ཡིག་ནང་དུ་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད་ཟེར། 

༡༡༽ 

གངས་རིའི་བླ་མ།

རི་བོ་གྲུ་འཛིན་གྱི་མཚོ་ངོགས་སུ་ཁུ་སིམ་པའི་ཤིང་ལོའི་སྤྱིལ་བུ་ཞིག་ཏུ། སྤྱན་སྟོང་སྦར་མཐིལ་དུ་བཙུམས། ཕྱག་སྟོང་པང་ཐོག་ཏུ་ཕབ་སྟེ། མཉམ་གཞག་གི་མཆོད་ཆང་ལ་རོལ་བཞིན་བཞུགས་ཡོད་པའི་སྤྱན་རས་གཟིགས་ལགས། ཁྱོད་རང་སྤྲ་མོ་གདོང་དམར་མའི་མག་པར་བྱོན་དུས་ཡབ་ཆེན་སྤེའུ་མཇུག་རིང་ལགས། འཛམ་གླིང་རྩེ་མོའི་ཡང་རྩེ་བསིལ་ལྡན་ར་བ་དཀར་པོའི་ཁྱོན་ན་མངལ་དབང་མཛད་སྐབས་སྟོབས་ཀྱི་མི་རྗེ་མེས་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་ལགས། ཆེ་བཙན་ཇིན་གིར་ཚང་གི་མཆོད་གནས་སུ་ཕེབས་ཚེ་རྒྱལ་དབང་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་ལགས། འཛམ་གླིང་གོ་ལ་ཟླུམ་པོའི་ཁྱོན་ན་ཆེ་བའི་གཟེངས་རྟགས་མཁའ་རུ་བཏེགས་རྗེས་འཛམ་གླིང་ཞི་བདེའི་དེད་དཔོན་དམ་པ་ལགས། དེང་སང་ཞབས་ཀྱི་པད་མོ་གང་ཞིག་ཏུ་བཀོད་ཅིང་ཞལ་གྱི་དགྱེས་འཛུམ་གྲོལ་བཞིན་ཡོད། ཞི་བདེའི་རོལ་དབྱངས་ཇི་ལྟ་བུ་ཞིག་འཁྲོལ་བཞིན་ཡོད།

དེ་རིང་།

ད་ལྟ་ངས་མངར་ཇ་དང་ཧེམ་བག་ཟ་བཞིན་ཡོད། ཚན་རིག་ནས་བཤད་ན་ཧེམ་བག་གིས་གཟུགས་ཁམས་ལ་ཧ་ཅང་གནོད་ཚབས་ཆེ་རབས་ཟེར་ཡང་ལེ་ལོ་ཅན་བདག་ལྟ་བུ་དག་ལ་སྟབས་བདེ་བའི་ཟ་མ་ཞིག་ཡིན་རྐྱེན་ངས་ཡང་སེ་ཟ་གི་ཡོད། ད་རུང་གསེར་མདོག་གི་ཉི་འོད་སེར་པོས་སྒེའུ་ཁུང་རྡུང་གིན་འདུག ངོ་མ་ཉི་འོད་ནི་ཅི་འདྲའི་མཛེས་ཤིང་སྡུག གལ་ཏེ་ཉི་འོད་མེད་ན་འཇིག་རྟེན་འདི་རིལ་པོ་མུན་ཁུང་གི་འཁྱམས་ཀླུང་སྡོག་པོ་ཞིག་ཡིན་ཁོ་ཐག གླེན་གཏམ་འདྲ་ཞིག་ཨེ་རེད། གཅིག་དེ་དགུན་གྱི་ནམ་ཟླར་ཉི་མ་མཁོ་ཆེ་སོང་བ་ཡང་ལོས་ཡིན་ཨ། འོ་རེད། ངའི་གྲོགས་པོ་ལྡི་ལི་ནས་སློབ་གྲྭའི་ཉེར་མཁོ་འགའ་ཞིག་བསྣམས་ཏེ་ད་ནང་ནམ་ལངས་མ་ཐག་ཐོན་སོང་། ཁོང་གི་ཁང་པའི་ལྡེ་མིག་ངའི་སར་ཡོད་སྟབས་ངའི་སྡོད་ཤག་ཏུ་འཛུལ། སྐབས་དེར་ཏག་ཏག་ང་ཁྲུས་ཁང་དུ་ངོ་འཁྲུད་ཀྱིན་ཡོད། ཁོང་གིས་དྲི་བ་ཞིག་དྲིས་བྱུང་བ་ནི་“ཁྱོད་ད་རུང་ཉལ་མེད་དམ་ཟེར།” ཧ་ཧ་ཧ་ཧ་ཧ། ངས་“མིན། ང་ལངས་བ་ཡིན”ཞེས་ལན་བཏབས་ཀྱང་ལན་དེ་ཁ་ནས་འདོན་བདེ་མོ་ཁྱོན་ནས་མ་རེད། །

ཉོབ་ཤོས།

མགོ་མེ་ཡིས་ཚིག་ཀྱང་འཕུར་ལོང་མི་འདུག
ཉིན་གང་ལ་རྩིས་འཕྲུལ་དང་འཐབ་འཐབ་ཀྱི་ཐ་མ་ང་ཕམ་སོང་། བཙལ་བཙལ་གྱིས་ཐ་མ་རྙེད་ཚར་བའི་བརྙན་ཕབ་གལ་ཆེན་ཞིག་སླར་ཡང་བོར་ཏེ་ཚུ་ཚོད་གཉིས་ཀྱི་རིང་ལ་རག་མ་སོང་། ངས་བརྙན་འཁོར་བཟོ་སྤྱད་མོ་ཝེ་ལའི་ཧྥི་མེག་ཀར་ནང་སྒྲིག་གིན་སྒྲིག་གིན་འཇལ་བཞིན་ཡལ་སོང་གདོན་དེ།
གདོན་གྱིས་ཁྱེར་སོང་བ་ཨེ་ཡིན་ན། C སྒམ་དང་ D ཌེ་སྒམ་གཉིས་ཀའི་ནང་དུ་མི་འདུག མཐའ་མ་དེར་འུ་ཐུག་སྟེ་ལོག་ནས་འོངས། དེ་རིང་གི་གཟའ་ཉི་མ་དེ་ཉོབ་ཤོས་ཤིག་ཆགས་སོང་། མ་གཞི་དེང་སང་ང་ལ་ཕྱག་སྟོང་སྤྱན་སྟོང་གི་སྤྲུལ་པ་ཞིག་ཡོད་ན་ནའང་ལས་ཉོག་ཚར་ས་མ་རེད། ལས་ཉོག་དེ་དག་རྣམ་པ་ཚོར་ཞུ་རྒྱུར། དོན་སྙིང་ལྡན་པའི་བྱ་བ་ཞིག་མ་རེད། ཙག་ཙིག་རང་རེད། ཡ། ཡ།མགྱོགས་ཐུག་ཤོག་ཁུག་ཅིག་སྦངས་ནས་དོ་དགོང་ནམ་བསྐྱལ་དགོས་པ་འདྲ། །

ལྷག་དཀར།

དེ་རིང་ནི་ལྷག་པ་དཀར་པོ་རེད། 

རྩིས་ཡིག་རུལ་ཟད་ནས་བཤད་ན་ལྷག་པ་ནི་སྐྱེ་འགྲོའི་བླ་ལ་དབང་བའི་ལྷ་ཡིད་འོང་ཞིག་ཡིན་དང་འདྲེ་སྟོབས་ལྡན་ཞིག་ཀྱང་རེད། ཁོ་པས་གནམ་རིམ་པ་དགུ་ཡི་ཡང་སྟེང་ནས་སྐྱེ་འགྲོ་དག་ལ་དངོས་གྲུབ་ཆར་དུ་བསྙིལ་ཞིང་བར་ཆད་ཐོག་ལྟར་འབེབས་ཀྱིན་ཡོད་ཟེར། འོན་ཀྱང་མིང་ལ་ཨ་ལ་དང་གྷོ་ཌི་གཏན་ནས་མི་ཟེར། 

དབུ་སེར་ནག་གི་འགྲེང་མི་ཐུན་མོང་གི་སྙམ་ལམ་དུ། ལྷག་པ་ནི་ཕ་མཐའ་བྲལ་བའི་སྒྱུ་སྐར་གྱི་སྐོར་ལམ་རིང་མོ་ན། གོམ་འགྲོས་གཅིག་གིས་བཞུད་ཀྱིན་པའི་གོ་ལ་རིལ་རིལ་ཞིག་གི་གོམ་སྒྲ་རེད། གོམ་སྟབས་སུམ་བརྒྱ་དྲུག་ཅུའི་རྡོག་སྒྲ་རེད། རྡོག་སྒྲ་བདུན་ཕྲག་གཅིག་གི་གསུམ་པ་དེ་རེད་ལ། གཟའ་ཆེན་ལྷག་པས་རིགས་ཞེན་གྱིས་ལྭ་བ་དཀར་པོ་བཀླུབས་པའི་ཉིན་མོ་རེད།

ཡང་གཅིག་ལྷག་པ་དཀར་པོ་ནི། གཞིས་ན་སྐྱེས་ཤིང་བྱེས་སུ་འབྱོར་བའི་གསར་འགྱུར་བ་ཞིག་རེད་ལ། བྱེས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་ནུབ་ཏུ་ཕྱིན་པའི་ཡང་འབྱོར་བ་ཞིག་ཀྱང་རེད། ལྷག་དཀར་ནི་མ་གི་བོད་ཀྱི་ཁྲོམ་སྲང་དུ་འཁྱར་བའི་སྤྲང་སློང་རེད་ལ། ཡར་གི་བླ་དཔོན་བཞུགས་གྲལ་ན་འཁོད་པའི་མི་དཔོན་རེད། ལྷག་དཀར་ནི་ཤོད་ཀྱི་ཁྲོམ་ས་ན་འཚོ་བའི་ཚོང་དཔོན་རེད་ལ། ཕུ་ཡི་རི་ལུང་ནས་བཞུགས་པའི་ཕྱུགས་རྫི་རེད། ལྷག་དཀར་ནི་ལྷ་དཀར་པོ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་སྙིང་ཡིན་ཞིང་། སྔོན་པོ་ཕྱག་ན་རྡོ་རྗེའི་ནུས་མཐུ་རེད། ལྷག་དཀར་ནི་བཞུ་མི་ཐུབ་པའི་ལྷག་བསམ་ཀྱི་ཁ་བ་ཡིན་ལ། འཐོར་མི་སྲིད་པའི་ཆིག་སྒྲིལ་གྱི་ལག་རྡང་རིང་མོ་ཡིན། ད་རུང་ལྷག་དཀར་ནི་བྱང་འབྲོག་གི་འབྲོང་ཡིན་ཞིང་། རྩ་ཐང་གི་ནོར་ཡིན། ཕུག་གི་རྟེན་ཡིན་ལ་སྒོ་ཁའི་ཟོག་ཡིན། སྦྲང་དཀར་རྩམ་པ་ཡིན་ལ་འབྲུ་ཆང་སེར་མོ་ཡིན། འབྲི་མར་སེར་པོ་ཡིན་ལ་འབྲི་འོ་དཀར་མོ་ཡིན།

མདོར་ན་ལྷག་དཀར་ནི་ནམ་ཡང་དྲི་མས་མ་གོས་མི་གོས་གོས་པར་མི་འགྱུར་བའི་སྲིད་ན་རིང་བའི་ལྷ་རྫས་ཁ་བཏགས་དཀར་པོ་ཉག་གཅིག་ཡིན།