རྒྱ་གར་རང་བཙན་བླངས་ཚུལ་མདོར་བསྡུས། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་ནང་རྒྱ་གར་ནི་ཞིང་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཤིག་ཡིན་ཞིང་སྐབས་དེར་སོ་མ་ར་ཛ་དང་། སྲིན་བལ་གྱི་རྒྱུ་ཆ། ཇ། ཚིག་ཇ་དག་དབྱིན་ཇིར་ཕྱིར་ཚོང་བྱེད་པ་དང་ཚུར་ལ་རས་ཆས་མཚོན་པའི་བཟོ་ལས་དངོས་རྫས་ནང་འདྲེན་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད་པ་རེད། དུས་རབས་ ༢༠ མགོ་སྟོད་ནས་བཟུང་རྒྱ་གར་གྱི་བཟོ་གྲྭས་ཀྱང་བཟོ་ལས་ཐོན་སྐྱེད་མགོ་བཙུགས་ཡོད། དུས་སྐབས་དེར་དབྱིན་ཇི་དེ་འཛམ་གླིང་སྟོབས་ཅན་རྒྱལ་ཁབས་ཨང་དང་པོའི་ས་ནས་མར་ལྷུང་ཡོད་པ་སྟེ། སྤྱིར་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་དཀྱིལ་ལ་དབྱིན་ཇི་ནི་འཛམ་གླིང་ཐོག་གི་སྟོབས་ཅན་རྒྱལ་ཁབ་ཨང་དང་པོ་དེ་ཡིན་མོད། དུས་རབས་དེའི་མཇུག་ཐོག་དེར་སྟོབས་ཅན་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དག འཇར་མི་ནས་ (Germany) དང་ཨ་རི་(USA) གཉིས་སྔོན་དུ་ཤོར་ནས་ ༡༩༣༠ བར་ལ་གནས་སྟངས་དེ་མུའི་ངང་ལྷག་ཡོད།
མ་ཟད་སྐབས་དེར་དོན་རྐྱེན་གཞན་ཞིག་སྟེ་ ༡༩༡༩ ལོར་རྒྱ་གར་མི་མང་སྡེབ་ལང་གིས་དབྱིན་ཇིར་ངོ་རྒོལ་བྱས་པའི་ཐོག་ལ་«ཇལླཱིན་ཝལ་ལ་བགྷ་ (Jallianwalla Bagh) གི་མི་གསོད་ཁྲག་སྦྱོར་»ཞེས་པའི་དོན་རྐྱེན་དེ་བྱུང་ཡོད་པ་རེད། སྐབས་དེར་རྒྱ་གར་དབྱིན་གཞུང་གི་དམག་སྤྱི་རེ་ཇི་ནལ་ཌི་ ཌ་ཡཱར་( Reginald Dyer) ཟེར་བ་དེས་གོ་མཚོན་མེད་པའི་མི་ཚོགས་ནང་དུ་མེ་མདའ་རྒྱག་རྒྱུའི་བཀའ་བཀོད་ཕབ་སྟེ་མི་མང་ ༣༥༠ སྐོར་བསད་ཡོད་པ་རེད།
སྐབས་དེར་རང་བཙན་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་བདག་ཉིད་ཆེན་པོ་གན་དྷི་རྗེ་ (Gandhi) [༡༩༤༨ ལོར་སྐུ་མ་གཤེགས་པའི་བར་རྒྱ་གར་རང་བཙན་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་སྲོག་ཤིང་ཉག་གཅིག་དང་ཁྲིམས་རྩོད་ཁྱད་ལས་མཁས་དབང་ཞིག་ཀྱང་ཡིན།] ལྷོ་ཨ་ཧྥི་རི་ཁར་ཕྱིན་ནས་ ༡༩༡༥ ལོར་རྒྱ་གར་དུ་སླར་ཡང་ཕེབས་པ་དང་།
༡༩༢༠ ལོར་ཁོང་གིས་དབྱིན་ཇི་དང་མཉམ་ལས་མི་བྱེད་པའི་ལས་འགུལ་སྤེལ་ཡོད། དེ་ནི་སྐུ་ཞབས་ཞོགས་དུང་གིས་“སྤྱི་དམངས་ཀྱིས་མི་རྟོན་པ”གསུངས་བ་དེ་ཡིན་པ་འདྲ། འདིའི་ནང་དུ་དབྱིན་ཇིས་བཟོས་པའི་རས་ཆ་ཉོ་བ་འགོག་པ་དང་དབྱིན་ཇིས་བཙུགས་པའི་སློབ་གྲྭར་འགྲོ་བ་འགོག་པ་སོགས་ཚུད་ཡོད།
སྤྱི་ལོ་ ༡༩༣༠ ནང་ལ་ཁོང་གིས་དབྱིན་གཞུང་གི་ཚྭའི་ཐོན་སྐྱེད་ཀྱི་ཚོང་ལས་དབང་ཤུགས་ལ་ཁ་གཏད་གཅོག་ཆེད་རྒྱ་མཚོར་ཚྭ་ལེན་དུ་རུ་སྒྲིག་གོམ་བགྲོད་ཀྱི་རུ་སྣ་དྲངས་ཡོད་ཅིང་དེ་ལ་«དན་དའི་རུ་སྒྲིག་གོམ་བགྲོད་» (Dandi March) ཅེས་འབོད་ཀྱིན་ཡོད། དེ་སྐབས་རྒྱ་གར་དབྱིན་གཞུང་གིས་ཁོང་ཐེ་བའི་མི་གྲངས་ཁྲི་གཅིག་བཙོན་ལ་བཅུག་ཡོད་ཀྱང་། ༡༩༣༡ ལོར་ཁོང་བཙོན་གྲོལ་ཐོབ་པ་ཙམ་མ་ཟད་མི་མང་ཚོར་རང་སྒེར་གྱིས་ཚྭ་མཁོ་སྒྲུབ་བྱེད་ཆོག་པ་བྱུང་ཡོད། ལོ་དེ་རང་ལ་རྒྱ་གར་གྱི་རྒྱལ་ས་ཡང་ཀལ་ཁུཏྟ་(Calcutta) ནས་དྷི་ལི་གསར་པར་ (New Delhi) གནས་སྤོས་ཡོད།
༡༩༣༥ ལོར་དབྱིན་གཞུང་གིས་སྔ་ཕྱི་ཙམ་མ་གཏོགས་རྒྱ་གར་རང་བཙན་འཐོར་རྒྱུར་ཤེས་ཏེ། ལོ་དེ་རང་ལ་ཁོང་ཚོས་རྩ་ཁྲིམས་གསར་པ་ཞིག་གཏན་ལ་ཕབ་ཀྱང་ལོ་གཉིས་ཀྱི་རྗེས་ལ་མ་གཏོགས་ནུས་པ་ཐོན་མེད། རེད་དེ་སྐབས་དེར་དབྱིན་ཇི་དབུས་གཞུང་གི་བཀོད་བྱུས་དེ་མུ་མཐུད་དེ་གནས་བསྡད་ཡོད།
༡༩༤༠ ལོར་དབྱིན་གཞུང་གིས་ཁ་གཏོར་སྲིད་ཇུས་བེད་སྤྱད་དེ་རྒྱ་གར་གྱི་ཁ་ཆེ་གཙོ་ཆེར་སྡོད་སའི་མངའ་སྡེ་ཁག་ཁ་བྲལ་གཏོང་རྒྱུའི་དགོས་འདུན་གཏོན་ཡོད་པ་ལ། སྐབས་དེར་རྒྱ་གར་བའི་ཆིག་སྒྲིལ་འགུལ་སྐྱོད་མཚམས་བཞག་པ་དང་རྒྱ་གར་དབྱིན་གཞུང་གིས་རྒྱ་གར་ཀོང་རེ་སིའི་ (Congress) དབུ་འཛིན་དང་རང་བཙན་འཐབ་རྩོད་བ་དག་བཙོན་འཇུག་བྱས་ཡོད། ༡༩༤༦ ལོར་རྒྱ་གར་དབྱིན་གཞུང་སྐུ་ཚབ་ཆེན་མོས་རྒྱ་གར་ལ་བར་བརྒལ་གྱི་བློན་ཆེན་ལྷན་ཁང་ཞིག་བཙུགས་ཤིང་སྲིད་བློན་ལ་ཇ་ཝ་ཧར་ལལ་ནེཧ་རུ་ (Jawaharlal Nehru) བསྐོས་ཡོད་པ་རེད། ཡིན་ནའང་དེ་མཚུངས་སུ་ཁ་ཆེའི་དབུ་འཛིན་རྗིན་ནཱ་ (M A Jinnah) [༡༩༤༦། ཟླ་བ་༨ ཚེས་༡༦] ཡིས་འགུལ་སྐྱོད་ཀྱི་ཉིན་མོ་(Day of Action) ཞེས་པ་ཞིག་གཏན་འབེབས་ཁྱབ་སྒྲག་བྱས་ཡོད་པ་དང་། སྒྲག་གཏམ་དེས་གྲོང་ཁྱེར་ཀལ་ཀཏྟ་(Calcutta) རུ་ཧིན་དྷུ་བ་དང་ཁ་ཆེའི་བར་ལ་བློ་ཡུལ་ལས་འདས་པའི་དྲག་པོའི་འཁྲུགས་འཛིངས་བྱུང་ཡོད།
རིང་མིན་རྒྱ་གར་དབྱིན་གཞུང་གི་སྐུ་ཚབ་ཆེན་མོ་མཱོན་ཊ་བྷེ་ཊེན་(Mountbatten) གྱིས་པ་ཀི་སྠན་དང་བྷང་ལ་དྷེཤ་(Pakistan & Bangladesh) གཉིས་བཅད་བགོས་བྱ་རྒྱུར་གཏན་འབེབས་བྱས་པ་དང་ཆབས་གཅིག ༡༩༤༧། ཟླ་༨ ཚེས་༡༥ ཉིན་མོར་རྒྱ་གར་ལ་རང་བཙན་དངོས་སུ་ཐོབ་ཡོད། འོན་ཀྱང་སྟབས་མ་ལེགས་པ་ཞིག་ལ་ཧིན་དྷི་དང་ཁ་ཆེ་འདྲེས་མ་ཡོད་སའི་ས་གནས་ཁག་གི་ནང་ཕན་ཚུན་འཁྲུགས་འཛིངས་ཤོར་ཏེ་ཧ་ལམ་མི་གྲངས་ས་ཡ་ཕྱེད་ཙམ་རྐྱེན་ལམ་དུ་སོང་ཡོད་པ་རེད།
༡༩༥༠ ལོར་རྩ་ཁྲིམས་གསར་པ་གཏན་ལ་ཕབ་ཅིང་རྒྱ་གར་མངའ་སྡེ་རིས་མེད་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཏུ་གྱུར། སྲིད་བློན་ནེཧ་རུས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཔའ་འབྱོར་གཞུང་སྒེར་གཉིས་ཀ་ཅན་ (Mixed Economy)དུ་བཟོས་པ་སྟེ། བཟོ་གྲྭ་ཁ་ཤས་མངའ་སྡེའི་དང་ཁ་ཤས་སྒེར་པའི་ཁེ་ལས་ཅན་དུ་བཟོས།
གང་ལྟར་རྒྱ་གར་རང་བཙན་འཐབ་རྩོད་དེ་རྒྱུན་རིང་ལ་སྒྲུབ་དཀའ་བ། རྒྱལ་གཅེས་བའི་ཚེ་སྲོག་ཤོར་བའི་གྲངས་ཚད་མཐོ་བ་སོགས་བྱུང་ཡོད་ཀྱང་། རྒྱ་གར་རང་བཙན་ཐོབ་པའི་རྗེས་སུ་འཛམ་གླིང་ཐོག་གི་ཆེས་བརྟན་ཞིང་ལྷིང་བའི་མང་གཙོའི་རྒྱ་ཁབ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་དང་ཚད་ལྡན་ཞིག་ཡིན་པ་རེད། །


ཨ་ཕྱི་གསེར་སྤྲང་མ། ཁ་སེང་ངས་གྲོགས་པོ་ཞིག་གི་ཁ་ནས་“གསེར་སྤྲང་མའི་”སྐོར་ཐོས་འོངས་དུས། ངས་ཨ་མའི་སྐད་ཆ་རྙིང་པ་ཞིག་བསྐྱར་དུ་དྲན་བཅུག་སོང་། གནའ་སྔ་མོ་ང་ཆུང་ཆུང་ཨ་མའི་འཁྲིས་ན་ཡོད་དུས་གསེར་སྤྲང་མའི་ལོ་རྒྱུས་ཐེངས་ཁ་ཤས་ཤིག་གསུངས་པ་དྲན། གསེར་སྤྲང་མ་ནི་དུས་འགྱུར་མ་བྱུང་བའི་སྔོན་ཙམ་ལ་ངེད་ཅག་རྨེ་རུའི་ནང་དུ་བྱུང་བའི་སྤྲང་མོ་བདག་མེད་ཅིག་ཡིན་འདུག་ལ། མོ་རྒྱུན་དུ་རོམ་ཐང་གནས་ཁྲ་མོའི་སྐོར་ལམ་ན་ཁྱི་དང་ཁྱི་གུའི་ལྷན་དུ་འཚོ་བ་སྤྱོད། མོས་ཁྱི་གུ་མོ་ལ་བཀྲ་མཚོ་དང་། ལྷ་མོ། བདེ་ཆེན་སོགས་འབོད་ཅིང་ཕོ་ལ་ཚེ་རིང་དང་། རྒྱལ་མཚན་སོགས་བཏགས་ཡོད་ཟེར། མོས་ཁྱི་དང་མི་ལ་དབྱེ་འབྱེད་གཏན་ནས་མེད་པས་སྤྲང་ཟས་ཡོད་ཟད་ཁྱི་དང་མཉམ་དུ་ཟ་ཞིང་ཐ་ན་ཁྱི་གུ་ཚོར་རྒྱུན་དུ་ཁ་ཡིས་ནོ་ནོ་སྦྱིན། (སོས་བལྡད་ཟིན་པའི་ཟས་གཞན་ལ་བྱིན་པ།) མཚན་མོ་ཁྱི་གུ་ཆུང་ཆུང་དང་ནད་པ་རུམ་ནས་དྲོད་ཀྱིས་གསོ། གལ་ཏེ་གཞན་གྱིས་ཁྱི་ལ་རྡུང་རྡེག་དང་ངན་སྨྲས་བྱས་ན་འཁྲུགས་འཛིངས་གཏན་ནས་མི་བྱེད་ཀྱང་སེམས་ཁོང་ནས་སྐྱོ་བའི་མིག་ཆུ་ཤར་ཤར་དུ་འདོན་ཡོང་ཟེར། གང་ལྟར་ངའི་ཨ་མས་གསེར་སྤྲང་མ་བྱང་ཆུབ་སེམས་མ་ཞིག་ཡིན་པར་ཡིད་ཆེས་གནང་འདུག དེ་ནི་ཆབ་མདོ་འཕགས་པ་ལྷས་གསེར་སྤྲང་མའི་ཕུང་པོ་དུར་ཁྲོད་དུ་བསྐྱལ་སྐབས་རོ་སྙོམ་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་སྤྱོད་པའི་སྒོ་ནས་ཤ་ཁམ་གང་མཆོད་མྱོང་བའི་གཏམ་རྒྱུད་དང་། སྤྲང་མོས་མི་ཚེ་གང་པོར་ཁྱི་གུ་རྐྱང་བྱམས་ཀྱིས་བསྐྱངས་པའི་དངོས་ཡོད་རྒྱུ་མཚན་དང་གཉིས། འདས་ལོག་མ་ག་གེ་མོས་གསེར་སྤྲང་མ་ལ་བྱེ་མ་སྡེར་མ་གང་གི་ཚད་དང་མཉམ་པའི་སེམས་ཅན་འདྲེན་སྟོན་འདུག་ཟེར་གསུངས་པའི་ལུང་བསྟན་བཅས་རྒྱུ་མཚན་གསུམ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡིད་ཆེས་གནང་ཡོད་པ་འདྲ། ཀློག་པ་པོར་ཞུ་རྒྱུར་ངས་འདི་ལྟར་བརྗོད་བྱ་སྐྱོ་བའི་མཐར་ཐུག་སྤྲང་མོ་ཞིག་ལ་རྗོད་བྱེད་ཚིག་སྦྱོར་མགོ་མཇུག་མེད་པ་རྐྱང་གིས་རོ་བྲོ་བ་ཅི་ཡང་མེད་པའི་རྩོམ་འདི་འདྲ་ཞིག་འབྲི་དུས་“རྭ་ཅོའི་ཕྲེང་བ། ཕྲེང་ལུང་རྩིད་སྐུད་”ཅེས་པའི་དཔེ་ལས་མ་འདས་པས་བཞད་གད་འཆོར་བ་ལས་ཅི། རེད་དེ་ཁ་དཔེར་“ལྐོ་ཤུབ་མཚོན་ལ་བརྙས་རྒྱུ་མེད། །ཕོ་དཔའ་བོའི་སྲོག་རྩ་ཧ་ལ་འཕེན། །སྤྲང་པོའི་ཁུར་པོར་བརྙས་རྒྱུ་མེད། །ནང་དེ་ན་གསེར་དངུལ་རྐྱང་རྐྱང་ཡིན། །”ཟེར་བ་ལྟར་འདི་ལྟ་བུའི་སྤྲང་མོ་ཡིན་རུང་མཐའ་གཅིག་ཏུ་བརྙས་པར་བྱ་མི་རུང་སྟེ། ང་ཚོའི་སྐྱབས་གནས་སུ་བརྩི་བའི་རྒྱ་གར་གྲུབ་ཆེན་བརྒྱད་ཅུ་ཞུ་བ་དེ་དག་ལས་མང་ཆེ་བ་ཞིག་སྤྲང་མོ་འདི་ལས་ལྷག་པའི་བཟོ་ལྟ་ཞིག་མེད་ངེས། ཀུ་ཀུ་ར་ཛཱ་ཁྱི་མོའི་ཁྱོ་བོ་རེད། །ཤ་བ་རི་པ་སྡིག་སྤྱོད་རྔོན་པ་རེད། །འདི་དང་འདི་འདྲ་བཤད་ཀྱིས་མི་ལང་བ་ཡིན་དུས་གཅིག་བྱས་ན་“གསེར་སྤྲང་མ”དེའང་བྱང་ཆུབ་སེམས་མ་ཞིག་སྲིད་པ་རེད།

